Lệch độ hai mắt: khi nào cần xử lý và xử lý bằng cách nào

Đơn kính của bạn ghi hai con số khác nhau khá nhiều cho hai mắt, và bạn đeo kính mới vào thì thấy chóng mặt, hình như bị nghiêng, đi cầu thang phải bám tay. Người bán kính nói “đeo vài ngày sẽ quen”, nhưng bạn không rõ thế nào là mức chênh bình thường và thế nào là mức cần xử lý riêng. Chênh lệch độ giữa hai mắt là chuyện rất phổ biến, nhưng khi vượt một ngưỡng nào đó thì nó đổi tính chất. Bài này giải thích ngưỡng đó và các hướng xử lý.

Trả lời ngắn: Chênh lệch nhỏ giữa hai mắt gặp ở phần lớn người và thường không gây vấn đề gì. Khi chênh lệch lớn, hai mắt nhận hai hình có kích thước khác nhau nên não khó ghép, gây mỏi, chóng mặt, mất cảm giác chiều sâu. Ở trẻ nhỏ, chênh lệch lớn còn có nguy cơ làm mắt yếu hơn không phát triển đủ thị lực. Hướng xử lý gồm chỉnh kính theo cách riêng, kính tiếp xúc, hoặc can thiệp tuỳ trường hợp.

1. Vấn đề: hai con số khác nhau và cảm giác không ổn khi đeo kính

Nhiều người phát hiện lệch độ một cách tình cờ. Có người thấy khi đọc đơn kính, có người thấy khi che từng mắt và nhận ra một bên kém hơn hẳn, có người chỉ biết sau khi đeo kính mới và thấy khó chịu suốt tuần đầu.

Dấu hiệu nhận ra

Những biểu hiện dưới đây gợi ý chênh lệch giữa hai mắt đang đủ lớn để gây ảnh hưởng:

• Đeo kính mới thấy chóng mặt, sàn nhà như nghiêng, khó đi cầu thang.
• Nhức đầu và mỏi mắt sau khi đọc, dù kính đúng số đo.
• Hình hai bên có cảm giác to nhỏ khác nhau, khó ghép thành một.
• Khó ước lượng khoảng cách: rót nước tràn, đỗ xe khó hơn, hay va vào cạnh bàn.
• Có xu hướng chỉ dùng một mắt, nhắm bớt bên kia khi cần nhìn kỹ.
• Che từng mắt thấy hai bên rõ khác nhau rõ rệt.

Một điểm đáng chú ý: người lệch độ nhiều nhưng chưa bao giờ đeo kính có thể không thấy triệu chứng gì, vì não đã chọn cách dựa vào mắt tốt và bỏ bớt tín hiệu bên kém.

Vì sao xảy ra

Hai mắt phát triển tương đối độc lập, nên việc chúng không hoàn toàn giống nhau là điều bình thường. Chênh lệch lớn thì có nguyên nhân riêng.

Các lý do làm hai mắt lệch nhau nhiều

Lý do hay gặp nhất là hai nhãn cầu dài không bằng nhau, khiến một bên cận nhiều hơn hoặc một bên viễn nhiều hơn. Đây là đặc điểm cấu trúc, thường có từ nhỏ và mang tính gia đình. Lý do thứ hai là độ cong giác mạc hai bên khác nhau, kèm theo mức loạn thị chênh nhau. Lý do thứ ba là chênh lệch xuất hiện hoặc tăng lên về sau: sau chấn thương mắt, sau viêm ở một bên, hoặc khi thể thuỷ tinh một bên thay đổi độ trong suốt và làm khúc xạ bên đó lệch đi. Ở người trưởng thành, nếu chênh lệch tăng nhanh trong thời gian ngắn thì bản thân sự tăng ấy là thông tin cần được bác sĩ xem, chứ không chỉ là lý do đổi kính. Cơ chế tăng độ ở người lớn được nói riêng trong bài vì sao cận thị vẫn tăng độ sau 20 tuổi.

2. Điều gì đang thực sự diễn ra trong mắt

Muốn hiểu vì sao chênh lệch lớn lại gây chóng mặt, cần biết một điều về thấu kính: nó không chỉ làm hình rõ hơn, nó còn làm hình to lên hoặc nhỏ đi.

Cơ chế, giải thích bằng ngôn ngữ thường

Kính cận là thấu kính phân kỳ, nó thu nhỏ hình một chút. Kính viễn là thấu kính hội tụ, nó phóng hình to lên một chút. Mức thay đổi kích thước tăng theo độ kính. Khi hai mắt có độ gần nhau, hai hình gửi về não gần bằng nhau nên não ghép được dễ dàng và bạn có cảm giác chiều sâu bình thường.

Khi hai mắt lệch nhiều, kính bên nặng hơn làm hình bên đó khác kích thước rõ so với bên kia. Não nhận hai hình lệch cỡ và phải cố ghép, và chính việc cố ghép đó tạo ra cảm giác mỏi, nhức đầu, hoặc sàn nhà như nghiêng khi bạn di chuyển. Nếu chênh lệch quá lớn, não có thể chọn giải pháp đơn giản hơn: bỏ bớt tín hiệu từ mắt kém và dùng mắt tốt. Bạn đỡ chóng mặt, nhưng cái mất là cảm giác chiều sâu bằng hai mắt.

Có một chi tiết thực dụng ở đây: hiệu ứng lệch cỡ hình phụ thuộc khoảng cách từ tròng kính tới mắt. Kính gọng đặt cách mắt hơn một centimét nên lệch cỡ rõ hơn; kính tiếp xúc nằm sát giác mạc nên hiệu ứng này nhỏ hơn nhiều. Đó là lý do với chênh lệch lớn, kính tiếp xúc thường được cân nhắc.

Phân biệt với bệnh dễ nhầm

Vài tình trạng cũng gây khó chịu khi đeo kính hoặc gây cảm giác một bên kém, nhưng bản chất khác.

Lắp kính sai và các nguyên nhân ở kính

Tròng lắp lệch tâm, lệch trục loạn, hay khoảng cách hai đồng tử đo không đúng đều gây chóng mặt và mỏi giống lệch độ. Tròng xước hoặc gọng bị lệch sau khi va cũng vậy. Đây là nhóm cần kiểm tra trước khi kết luận vấn đề nằm ở mắt. Tình huống đổi kính nhiều lần vẫn chưa ưng được mô tả kỹ ở bài đổi kính liên tục mà vẫn mờ.

Mờ một bên do nguyên nhân ngoài khúc xạ

Nếu một bên mắt kém mà thử kính mọi mức đều không cải thiện, vấn đề không nằm ở chênh lệch độ mà ở tầng khác trong mắt. Nhóm này cần loại trừ theo hướng ở bài mắt mờ một bên nhưng không phải cận thị. Ngoài ra, nhìn đôi hoặc lệch trục hai mắt là chuyện của vận nhãn, không phải chuyện của số kính, dù cảm giác chủ quan có thể na ná.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Lệch độ ổn định là chuyện của một lần đo kính có kiểm soát. Lệch độ mới xuất hiện hoặc tăng nhanh lại là chuyện khác.

Có thể theo dõi tại nhà

Nếu bạn đã biết mình lệch độ từ lâu, đeo kính vẫn làm việc được, và tình trạng không thay đổi, việc đặt lịch đo khúc xạ trong vài tuần tới là hợp lý. Trong lúc chờ, hãy giữ lại các đơn kính cũ theo thứ tự thời gian và ghi ngày đo — chuỗi số đó cho bác sĩ biết mức chênh đang ổn định hay đang rộng ra. Cũng nên ghi lại bạn khó chịu ở tình huống nào: khi đọc, khi đi lại, hay khi lái xe. Việc cần chuẩn bị có ở mục những điều cần biết trước khi đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây không chờ được:

• Chênh lệch giữa hai mắt xuất hiện hoặc tăng nhanh trong vài tuần đến vài tháng.
• Thị lực một bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày, thay kính không cải thiện.
• Nhìn đôi mới xuất hiện, tức là thấy hai hình của cùng một vật.
• Đau nhức mắt dữ dội kèm đỏ mắt, buồn nôn, thấy quầng sáng quanh đèn.
• Chớp sáng, nhiều chấm đen bay dồn dập, hoặc một mảng tối che dần tầm nhìn.
• Nhìn đường thẳng thành cong, méo, hoặc mất một khoảng ở trung tâm.

Những dấu hiệu này cần được khám tại cơ sở nhãn khoa gần nhất trong ngày, không chờ đến lần hẹn định kỳ.

4. Hướng xử lý: bác sĩ làm gì

Buổi khám cần trả lời hai câu: mức chênh thật là bao nhiêu, và mắt kém hơn có tiềm năng đạt thị lực tốt hay không.

Khám và chẩn đoán gồm những gì

Trình tự thường gồm đo thị lực từng mắt, đo khúc xạ bằng máy, rồi thử kính chủ quan cho từng mắt và sau đó thử cả hai mắt cùng lúc để xem bạn chịu được mức chênh nào. Bác sĩ đánh giá thêm khả năng phối hợp hai mắt và cảm giác chiều sâu, vì đó là phần bị ảnh hưởng nhiều nhất. Với người nghi lệch độ mới xuất hiện, bác sĩ khám đèn khe, đo nhãn áp và soi đáy mắt để tìm nguyên nhân ở chính mắt đó. Ở người trẻ, có thể cần nhỏ thuốc giãn điều tiết rồi đo lại để có số nền chính xác. Trình tự đầy đủ có ở bài khám khúc xạ gồm những gì.

Các nhóm hướng xử lý

Nhóm chỉnh quang là hướng được cân nhắc trước. Với chênh lệch nhỏ, chỉ cần kê đúng số cho từng mắt. Với chênh lệch lớn, bác sĩ có thể kê thấp hơn số đo ở bên nặng để giảm lệch cỡ hình, đổi lấy việc bạn dùng được kính cả ngày — đây là sự đánh đổi có chủ đích, không phải kê sai. Kính tiếp xúc là hướng thường được cân nhắc ở nhóm chênh lệch lớn, vì nó giảm hẳn hiệu ứng lệch cỡ hình so với kính gọng. Nhóm can thiệp gồm các phương pháp phẫu thuật khúc xạ, và với trường hợp lệch độ do thay đổi ở thể thuỷ tinh thì hướng xử lý lại thuộc nhóm khác. Chỉ định phụ thuộc độ dày giác mạc, mức độ tật, tình trạng đáy mắt và tiềm năng thị lực của mắt kém. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn hiểu vì sao mình khó chịu và biết nên hỏi bác sĩ điều gì. Nó không đo được mức chênh của bạn, không biết mắt kém còn tiềm năng đến đâu, và không quyết định được kê số nào cho bên nặng. Nếu bạn đang khó chịu với cặp kính hiện tại, đừng tự bỏ một bên tròng hay tự đổi số — đó là lúc cần một lần đo lại có kiểm soát.

5. Tự chăm sóc và phòng ngừa

Bạn không thay đổi được mức chênh giữa hai nhãn cầu, nhưng giảm được phần khó chịu và tránh bỏ sót thay đổi mới.

Việc làm được ngay hôm nay

Đeo kính theo đúng cách bác sĩ dặn, kể cả khi tuần đầu chưa quen, vì thời gian thích nghi là có thật với nhóm lệch độ. Nhưng đặt cho mình một giới hạn: nếu sau khoảng một đến hai tuần vẫn chóng mặt như cũ, hãy đi kiểm tra lại thay vì cố chịu. Tự kiểm tra thị lực từng mắt bằng cách che tay mỗi vài tháng, ghi ngày lại. Cẩn thận hơn khi đi cầu thang và lái xe trong những ngày đầu đổi kính. Với người làm việc màn hình nhiều, chia nhỏ thời gian nhìn gần và giảm gánh nặng cho mắt theo hướng ở bài ánh sáng xanh từ màn hình.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Bỏ kính để “hai mắt tự cân bằng” không làm mức chênh giảm đi, mà thường khiến bạn dựa hẳn vào mắt tốt. Che mắt tốt để bắt mắt kém làm việc là cách dùng trong một tình huống chuyên biệt ở trẻ nhỏ theo chỉ định của bác sĩ, không phải cách người lớn tự áp dụng. Các bài tập đảo mắt không thay đổi được chiều dài nhãn cầu. Và một điều nhiều người tin nhầm: chênh lệch lớn thì cứ đeo đúng số đo là ổn nhất cho mắt — thực tế bên nặng đôi khi cần kê thấp hơn số đo để bạn dùng được kính, và quyết định đó cần người khám trực tiếp.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị
• Chuyên khoa tật khúc xạ – loạn thị
• Chuyên khoa tật khúc xạ – viễn thị
• Đổi kính liên tục mà vẫn mờ
• Mắt mờ một bên nhưng không phải cận thị
• Vì sao cận thị vẫn tăng độ sau 20 tuổi
• Khám khúc xạ gồm những gì
• Ánh sáng xanh từ màn hình
• Những điều cần biết trước khi đi khám