Loạn thị là gì và khác cận thị thế nào?

Bạn đã đeo kính nhưng chữ vẫn hơi nhoè ở viền, đèn đường ban đêm kéo thành vệt dài, và nhìn gần cũng không thật sắc như mong đợi. Người đo kính nói bạn “có loạn”, nhưng bạn không rõ loạn thị khác cận thị ở đâu, vì cả hai đều làm nhìn mờ. Sự khác nhau nằm ở hình dạng bề mặt mắt, và nó giải thích vì sao cảm giác nhoè của loạn thị không giống nhoè do cận. Bài này phân biệt hai tật khúc xạ đó và chỉ ra khi nào cần đi đo lại.

Trả lời ngắn: Loạn thị xảy ra khi giác mạc hoặc thể thuỷ tinh cong không đều theo các hướng, nên ánh sáng không hội tụ về một điểm mà thành nhiều tiêu điểm lệch nhau. Kết quả là hình bị nhoè hoặc kéo vệt ở mọi khoảng cách, khác với cận thị chỉ mờ khi nhìn xa. Loạn thị được ghi ở cột riêng trên đơn kính kèm một trục, và rất nhiều người vừa cận vừa loạn cùng lúc.

1. Vấn đề: nhoè theo một kiểu khó gọi tên

Người bị loạn thị thường không nói “tôi nhìn mờ” mà nói những câu vòng vo hơn: chữ như có bóng mờ chồng lên, số 8 và số 0 dễ lẫn, đèn xe ban đêm loe thành tia. Vì mô tả không gọn nên nhiều người bỏ qua, hoặc quy hết cho mỏi mắt do làm việc.

Dấu hiệu nhận ra

Những biểu hiện sau lặp lại đủ nhiều để nghĩ tới loạn thị:

• Hình bị nhoè hoặc kéo vệt ở cả khoảng gần và khoảng xa, không riêng nhìn xa.
• Đèn đường, đèn xe ban đêm toả thành tia hoặc vệt dài thay vì một điểm sáng.
• Chữ có cảm giác bóng đôi mờ, nhất là ở cỡ nhỏ.
• Nghiêng đầu hoặc nheo mắt theo một hướng nhất định thì thấy rõ hơn.
• Nhức đầu, mỏi mắt sau khi đọc, dù đã đeo kính đúng số cận.
• Hay lẫn các chữ hoặc số có nét gần nhau.

Điểm phân biệt quan trọng nhất là chữ “mọi khoảng cách”. Nhìn xa mờ mà nhìn gần rõ nguyên thì hướng nghĩ nghiêng về cận thị hơn.

Vì sao xảy ra

Bề mặt trước của mắt lẽ ra nên cong đều như một phần của quả cầu. Ở mắt loạn thị, nó cong không đều: hướng này cong nhiều, hướng kia cong ít hơn.

Giác mạc hình bầu dục và trục loạn

Hình ảnh dễ hình dung nhất là so sánh với quả bóng. Giác mạc bình thường giống mặt quả bóng rổ, cong đều theo mọi hướng. Giác mạc loạn thị giống mặt quả bóng bầu dục, có hướng cong gắt và hướng cong thoải. Vì mỗi hướng có công suất khác nhau, ánh sáng đi qua tạo ra hai tiêu điểm ở hai chỗ khác nhau chứ không gom về một điểm. Hướng cong gắt nhất được ghi lại bằng một con số từ 0 đến 180 độ, gọi là trục loạn. Đây thường là đặc điểm cấu trúc có từ nhỏ và có tính gia đình, không phải do đọc sách hay dùng điện thoại nhiều. Một số trường hợp loạn thị xuất hiện hoặc thay đổi sau chấn thương mắt, sau viêm giác mạc, hoặc do bệnh lý làm giác mạc biến dạng.

2. Điều gì đang thực sự diễn ra trong mắt

Cả cận thị và loạn thị đều là tật khúc xạ, nghĩa là ánh sáng không hội tụ đúng chỗ trên võng mạc. Nhưng sai lệch của hai bên có bản chất khác nhau.

Cơ chế, giải thích bằng ngôn ngữ thường

Ở mắt cận thị, hệ quang học vẫn hội tụ ánh sáng về một điểm, chỉ có điều điểm ấy nằm trước võng mạc. Đây là sai lệch về vị trí: đúng hình dạng, sai khoảng cách. Vì thế kính cận chỉ cần một thấu kính phân kỳ đẩy điểm hội tụ lùi lại là đủ, và khi đã đúng số thì hình sắc nét hẳn.

Ở mắt loạn thị, ánh sáng không hội tụ về một điểm nào cả. Hướng cong gắt hội tụ sớm, hướng cong thoải hội tụ muộn, nên trên võng mạc bạn không bao giờ có một điểm sắc — bạn luôn có một vệt. Đó là lý do cảm giác nhoè của loạn thị mang tính kéo dài theo hướng, và không mất đi khi bạn lùi lại hay tiến gần. Kính loạn không phải thấu kính tròn mà là thấu kính trụ, nó chỉ tác động lên một hướng để bù đúng phần cong thiếu, nên phải lắp đúng trục. Lắp lệch trục là một trong những lý do khiến kính mới đeo vào thấy khó chịu.

Phân biệt với bệnh dễ nhầm

Nhoè ở mọi khoảng cách không phải dấu hiệu chỉ có ở loạn thị. Vài tình trạng cho cảm giác tương tự nhưng hướng xử lý khác hẳn.

Cận thị, viễn thị và loạn thị đi kèm

Cận thị và loạn thị hay đi cùng nhau, và đơn kính ghi chúng ở hai cột riêng biệt với hai đơn vị riêng. Nhiều người cộng hai số lại thành một, đây là chỗ nhầm phổ biến nhất khi tự đọc đơn — cách đọc đúng được nói kỹ trong bài cận bao nhiêu độ là nặng. Viễn thị cũng có thể đi kèm loạn, và khi đó cảm giác chủ đạo lại là mỏi khi nhìn gần, mô tả ở bài viễn thị ở người trưởng thành.

Khô mắt và các nguyên nhân ngoài khúc xạ

Khô mắt làm lớp nước trên giác mạc không đều, nên hình cũng nhoè và nhoè thay đổi theo từng lần chớp mắt — chớp một cái thấy rõ lên vài giây rồi mờ lại. Đục thể thuỷ tinh giai đoạn đầu cũng gây tán sáng và loe đèn ban đêm giống loạn thị. Nếu chỉ một bên mắt nhoè và thay kính không cải thiện, cần loại trừ theo hướng ở bài mắt mờ một bên nhưng không phải cận thị.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Loạn thị ổn định là chuyện của một lần đo kính, không phải chuyện cấp cứu. Nhưng loạn thị tăng nhanh lại là dấu hiệu cần được xem xét, vì nó có thể phản ánh giác mạc đang biến dạng.

Có thể theo dõi tại nhà

Nếu bạn thấy nhoè nhẹ, đèn ban đêm hơi loe, và tình trạng này đã như vậy nhiều năm không đổi, việc đặt lịch đo khúc xạ trong vài tuần tới là hợp lý. Trong lúc chờ, hãy để ý ba điều: nhoè có ở cả gần và xa hay chỉ ở xa, nghiêng đầu có làm rõ hơn không, và cảm giác có thay đổi giữa buổi sáng và buổi tối. Việc cần chuẩn bị trước buổi khám có ở mục những điều cần biết trước khi đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây không chờ được, vì chúng gợi ý vấn đề nặng hơn một tật khúc xạ:

• Thị lực tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày ở một hoặc cả hai mắt.
• Đau nhức mắt dữ dội kèm đỏ mắt, buồn nôn, thấy quầng sáng quanh đèn.
• Độ loạn tăng nhanh qua các lần đo cách nhau vài tháng.
• Nhìn đường thẳng thành cong hoặc méo, mất một khoảng ở trung tâm tầm nhìn.
• Chớp sáng, nhiều chấm đen bay dồn dập, hoặc một mảng tối che dần tầm nhìn.
• Mắt đau chói, chảy nước mắt nhiều sau chấn thương hoặc sau khi bị dị vật bắn vào.

Với các dấu hiệu này, bạn cần được bác sĩ nhãn khoa xem trong ngày, kể cả khi đó không phải nơi bạn định đến.

4. Hướng xử lý: bác sĩ làm gì

Buổi khám cần trả lời ba câu: có loạn thị hay không, trục nằm ở đâu, và bề mặt giác mạc có bình thường hay đang biến dạng.

Khám và chẩn đoán gồm những gì

Trình tự thường gồm đo thị lực, đo khúc xạ bằng máy tự động để có số nền, rồi thử kính chủ quan với trụ kính để tìm độ loạn và trục cho thị lực rõ nhất. Với người nghi loạn thị không đều hoặc có độ loạn tăng, bác sĩ có thể chỉ định chụp bản đồ giác mạc để xem hình dạng bề mặt chi tiết hơn máy đo thông thường. Khám bằng đèn khe giúp đánh giá giác mạc và loại trừ nguyên nhân ở bề mặt. Toàn bộ các bước được mô tả trong bài khám khúc xạ gồm những gì.

Các nhóm hướng xử lý

Nhóm chỉnh quang gồm kính gọng có trụ kính và kính tiếp xúc loại dành cho loạn thị: bù phần cong thiếu theo đúng hướng, giúp nhìn rõ trong lúc dùng, không thay đổi hình dạng giác mạc. Loạn thị mức thấp có khi không cần chỉnh nếu bạn không thấy khó chịu. Nhóm can thiệp gồm các phương pháp phẫu thuật khúc xạ, chỉ định phụ thuộc độ dày giác mạc, mức độ tật, kiểu loạn thị và tình trạng đáy mắt. Với loạn thị do giác mạc biến dạng, hướng xử lý khác hẳn loạn thị thông thường, và việc theo dõi bề mặt giác mạc quan trọng hơn việc tìm số kính. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn nhận ra kiểu nhoè của mình và biết nên hỏi bác sĩ điều gì. Nó không đo được độ loạn, không xác định được trục, và không nhìn thấy bề mặt giác mạc của bạn. Nếu bạn đã đổi kính vài lần mà vẫn chưa thấy rõ, đó là tình huống riêng được nói kỹ ở bài đổi kính liên tục mà vẫn mờ, và nó cần một lần đo có kiểm soát chứ không phải thêm một lần thử kính ở cửa hàng.

5. Tự chăm sóc và phòng ngừa

Bạn không làm thay đổi được hình dạng giác mạc bằng thói quen, nhưng giảm được phần khó chịu và tránh được những việc làm giác mạc xấu thêm.

Việc làm được ngay hôm nay

Đeo đúng số và đúng trục được kê, không đổi gọng tự phát vì tròng loạn cần đặt theo hướng cố định. Bỏ hẳn thói quen dụi mắt mạnh, vì lực ép lặp lại lên giác mạc là điều nên tránh với người có loạn thị. Giữ mắt đủ ẩm khi làm việc màn hình bằng cách chớp mắt đều và nghỉ mắt sau mỗi khoảng hai mươi phút. Dùng đèn đủ sáng khi đọc, vì đồng tử co lại trong ánh sáng tốt sẽ giảm bớt cảm giác tán vệt. Nếu bạn làm việc trong môi trường nhiều bụi hoặc hoá chất, che chắn mắt đúng cách theo hướng ở bài bụi và hoá chất trong môi trường làm việc.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Các bài tập đảo mắt không làm giác mạc cong đều trở lại. Thuốc nhỏ mắt loại làm mát chỉ giảm cảm giác khô rát, không tác động đến hình dạng bề mặt mắt. Bỏ kính để mắt “tự chỉnh” không làm giảm độ loạn mà chỉ khiến bạn nheo và nghiêng đầu nhiều hơn. Ăn nhiều một loại thực phẩm nào đó cũng không sửa được cấu trúc đã hình thành. Và một điều nhiều người tin nhầm: loạn thị nhẹ không có nghĩa là không bao giờ cần đo lại — độ loạn tăng nhanh là dấu hiệu cần được bác sĩ xem, dù con số hiện tại còn nhỏ.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị
• Chuyên khoa tật khúc xạ – loạn thị
• Chuyên khoa tật khúc xạ – viễn thị
• Cận bao nhiêu độ là nặng
• Viễn thị ở người trưởng thành
• Mắt mờ một bên nhưng không phải cận thị
• Đổi kính liên tục mà vẫn mờ
• Khám khúc xạ gồm những gì
• Bụi và hoá chất trong môi trường làm việc
• Những điều cần biết trước khi đi khám