Đau nhói khi mở mắt buổi sáng sau trầy giác mạc: có phải trợt biểu mô tái phát?

Trả lời nhanh. Một người từng bị móng tay, cạnh giấy hoặc cành cây quệt vào mắt có thể đã hết đau, rồi nhiều tuần hoặc nhiều tháng sau lại đau nhói đúng lúc mở mắt buổi sáng. Diễn biến ấy gợi ý khả năng trợt biểu mô giác mạc tái phát, nhưng không đủ để tự chẩn đoán. Đau, đỏ, chảy nước mắt và sợ sáng còn có thể do dị vật, nhiễm trùng hoặc vấn đề khác. Khi triệu chứng xuất hiện lại, nhất là kèm nhìn mờ, nên khám mắt để bác sĩ kiểm tra bề mặt giác mạc.

Vì sao một vết trầy đã lành vẫn có thể đau lại?

Giác mạc là phần trong suốt ở phía trước mắt. Lớp tế bào bề mặt của giác mạc, gọi là biểu mô, thường lành sau một vết trầy nhỏ. Tuy nhiên, ở một số người lớp biểu mô mới chưa bám chắc vào lớp bên dưới. Khi mắt khô hơn trong lúc ngủ, mi mắt và bề mặt giác mạc có thể dính nhẹ với nhau. Cử động mở mắt vào buổi sáng làm vùng biểu mô yếu bị bong lại và gây đau đột ngột. Đây là cách giải thích của hội chứng trợt giác mạc tái phát, không có nghĩa mọi cơn đau sáng sớm đều do cơ chế này.

Người bệnh có thể kể rằng hôm trước đi ngủ mắt gần như bình thường, sáng ra vừa mở mắt thì đau như có vật sắc chạm vào, nước mắt chảy nhiều và khó nhìn ánh sáng. Cơn đau có thể dịu dần trong ngày rồi trở lại sau một khoảng thời gian yên ổn. Số lần tái phát và mức đau khác nhau giữa từng người. Bác sĩ cần hỏi về chấn thương trước đây, kính áp tròng, bệnh bề mặt mắt và thời điểm cơn đau bắt đầu; những chi tiết này giúp phân biệt với một dị vật mới vừa bay vào mắt.

Không phải lúc nào cũng có tiền sử chấn thương rõ ràng

Nhiều người nhớ chính xác lần bị cạnh giấy hoặc móng tay làm xước mắt. Một số khác không nhớ lần trầy nào, vì tổn thương ban đầu rất nhỏ hoặc đã xảy ra lâu. Ngoài chấn thương, thay đổi ở màng đáy biểu mô giác mạc và tình trạng bề mặt mắt cũng có thể liên quan. Vì vậy câu hỏi “trước đây tôi có từng bị trầy mắt không?” có ích, nhưng câu trả lời “không” không loại trừ hoàn toàn khả năng trợt tái phát.

Khô mắt, viêm bờ mi và việc mi không khép kín hoàn toàn khi ngủ có thể làm triệu chứng bề mặt mắt phức tạp hơn. Người bệnh thường gọi chung là “mắt bị khô”, song một cơn đau nhói dữ dội kèm sợ sáng khác với cảm giác rát mỏi nhẹ sau một ngày nhìn màn hình. Tự mua nước mắt nhân tạo rồi chờ nhiều lần tái phát có thể bỏ lỡ thời điểm bác sĩ nhìn thấy tổn thương. Khi kể bệnh, nên phân biệt đau một mắt hay hai mắt, đau đúng lúc mở mắt hay bắt đầu sau khi làm việc, có kèm ghèn, mờ hoặc đỏ nhiều không.

Bác sĩ sẽ kiểm tra những gì?

Khám thường bắt đầu bằng đo thị lực, quan sát mi mắt và soi giác mạc bằng đèn khe. Thuốc nhuộm đặc biệt có thể giúp thấy vùng biểu mô bị thiếu hoặc bám không đều. Đôi khi người bệnh đến khám khi cơn đau đã giảm, nên bề mặt tổn thương nhỏ khó nhận ra hơn. Khi đó lời kể về các lần tái phát vẫn quan trọng. Bác sĩ còn tìm dấu hiệu của viêm hoặc loét giác mạc và hỏi về kính áp tròng, vì nhiễm trùng giác mạc cần cách xử lý khác.

Không nên chỉ dựa vào ảnh chụp điện thoại hoặc soi gương tại nhà. Vùng tổn thương trên giác mạc có thể rất nhỏ mà gây đau rõ; ngược lại đỏ mắt dễ thấy không nói được mức độ tổn thương. Nếu có tiền sử phẫu thuật mắt, bệnh giác mạc hoặc dùng thuốc nhỏ mắt lâu ngày, hãy mang theo hồ sơ và lọ thuốc. Thông tin này giúp bác sĩ đánh giá liệu có yếu tố làm chậm lành hay không, và tránh dùng trùng thuốc.

Những khả năng khác cần phân biệt

Dị vật dưới mi có thể cọ xát giác mạc mỗi lần chớp mắt. Nếu vừa làm việc nơi có mảnh kim loại, bụi hoặc gỗ, cần nói rõ mối nguy đó; đừng tự lật mi và cố lấy vật có thể ghim vào mắt. Loét hoặc viêm giác mạc cũng gây đau, đỏ, sợ sáng và giảm thị lực. Nguy cơ đáng chú ý hơn ở người đang đeo kính áp tròng. Vì các tình trạng này có thể giống nhau ở giai đoạn đầu, việc gán tên “trợt tái phát” cho bất cứ cơn đau nào là không an toàn.

Đau mắt kèm nhức đầu, buồn nôn hoặc nhìn quầng sáng lại đặt ra những khả năng khác, không nên giải thích bằng vết trầy cũ. Một mắt đột ngột nhìn kém nhiều, đau dữ dội hoặc không thể mở mắt cần được đánh giá sớm. Tự nhỏ thuốc tê để làm hết đau có thể che dấu diễn biến và gây hại nếu dùng không đúng chỉ định. Thuốc có corticoid hay kháng sinh cũng không nên tự mua chỉ vì từng được kê trong lần đau trước: nguyên nhân của lần này có thể khác.

Hướng xử trí được cá thể hóa ra sao?

Mục tiêu ban đầu là bảo vệ bề mặt giác mạc, giảm khó chịu và phòng biến chứng. Tùy tổn thương, bác sĩ có thể hướng dẫn dùng chất bôi trơn, thuốc phù hợp, kính tiếp xúc băng điều trị trong điều kiện theo dõi hoặc biện pháp khác. Với người tái phát nhiều lần, phương án tiếp theo phụ thuộc vị trí, mức độ tổn thương và bệnh bề mặt đi kèm. Không có một lịch nhỏ thuốc hay thủ thuật chung áp dụng cho mọi người, và không phải lần tái phát nào cũng cần can thiệp xâm lấn.

Nếu bác sĩ kê thuốc, cần hỏi rõ cách dùng, thời gian dùng và ngày tái khám. Người dùng kính áp tròng thông thường nên nói loại kính, thời gian đeo và cách vệ sinh; không tự đeo lại trong lúc mắt còn đau hoặc khi bác sĩ chưa cho phép. Sau khi triệu chứng giảm, tái khám theo hẹn vẫn có ích để đánh giá biểu mô đã ổn định chưa. Cảm giác đỡ đau không luôn chứng minh bề mặt đã lành hoàn toàn.

Nên làm gì trong lúc chờ khám?

Không dụi mắt, không cố mở mắt thật mạnh khi đang đau. Nếu đang đeo kính áp tròng và có thể tháo an toàn, nên tháo ra và mang kính cùng hộp đựng đến cơ sở khám khi được yêu cầu. Tránh tự lái xe nếu chảy nước mắt và sợ sáng làm nhìn kém. Có thể ghi lại thời điểm bắt đầu cơn đau, mắt nào bị, cường độ đau, thị lực thay đổi ra sao và sự kiện trước đó. Những ghi chú ngắn này hữu ích hơn việc cố xác định chẩn đoán qua mạng.

Nếu nghi có hóa chất bắn vào mắt, đây là tình huống khác: bắt đầu rửa bằng nước sạch ngay và tìm trợ giúp y tế, không chờ xem có phải trợt tái phát hay không. Nếu nghi vật sắc xuyên mắt, không ấn hoặc tự lấy dị vật. Các dấu hiệu như giảm thị lực mới xuất hiện, mắt đỏ rõ, tiết dịch hoặc đau tăng cần khám khẩn hơn so với một cơn cộm thoáng qua. Khi phân vân, gọi cơ sở khám mắt để được hướng dẫn thời điểm đến phù hợp.

Theo dõi lâu dài và phòng lần đau sau

Vì cơ chế tái phát liên quan đến độ bền của lớp biểu mô mới và tình trạng bề mặt mắt, bác sĩ có thể đặt kế hoạch chăm sóc duy trì sau đợt cấp. Người bệnh nên hiểu mình đang dùng thuốc để giảm triệu chứng trước mắt hay để bảo vệ bề mặt trong một thời gian dài hơn. Tự dừng, đổi hoặc thêm sản phẩm khác vào mắt làm khó đánh giá hiệu quả. Nếu lịch làm việc nhiều bụi, gió hoặc màn hình kéo dài khiến mắt khô, hãy nói để bác sĩ cân nhắc hoàn cảnh thực tế.

Phòng chấn thương giác mạc ban đầu vẫn quan trọng: dùng kính bảo hộ phù hợp khi làm việc có mảnh bắn, tránh đưa móng tay vào mắt khi chăm trẻ, và xử trí đúng nếu dị vật bay vào. Nhưng kính bảo hộ không điều trị được một vùng biểu mô đã bám yếu. Người từng bị trợt tái phát nên lưu lại chẩn đoán và thuốc đã dùng để lần khám sau bác sĩ biết diễn biến. Đừng tự kết luận bệnh đã khỏi hẳn chỉ vì vài tuần không đau; cũng đừng nghĩ chắc chắn bệnh sẽ tái phát mãi. Diễn biến và kế hoạch theo dõi phải dựa trên từng mắt cụ thể.

Câu hỏi thường gặp

Đau đúng buổi sáng có chắc là trợt giác mạc tái phát không?

Không. Thời điểm xuất hiện là manh mối, nhưng dị vật, nhiễm trùng, khô mắt và nhiều vấn đề khác cũng có thể gây đau. Bác sĩ cần khám giác mạc để xác định.

Đã hết đau trong ngày thì có cần khám không?

Nếu cơn đau tái diễn, có sợ sáng, đỏ mắt hoặc nhìn mờ, nên khám dù hiện tại dễ chịu hơn. Kể lại thời điểm và số lần đau vì vết trợt nhỏ có thể khó quan sát khi đã dịu.

Có thể dùng lại toa thuốc từ lần trầy mắt trước không?

Không nên tự dùng lại. Nguyên nhân lần này có thể khác và một số thuốc nhỏ không phù hợp khi có nhiễm trùng hoặc tổn thương khác.

Trợt tái phát có giống loét giác mạc không?

Không. Hai tình trạng có thể cùng gây đau, đỏ và sợ sáng nhưng đánh giá và điều trị khác nhau. Loét giác mạc có thể đe dọa thị lực, vì vậy không tự phân biệt tại nhà.

Đọc thêm: Dị vật bay vào mắt: việc nên làm và việc tuyệt đối không và Loét giác mạc: dấu hiệu phải đi khám trong hôm nay.

Nguồn tham khảo

Nguồn chuyên môn: AAO EyeWiki — Recurrent Corneal Erosion; American Academy of Ophthalmology — What is a corneal abrasion?. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định trực tiếp.