Dị vật bay vào mắt: việc nên làm và việc tuyệt đối không

Bụi bay vào mắt là chuyện xảy ra với gần như tất cả mọi người, và phản xạ bật ra ngay lúc đó gần như luôn giống nhau: đưa tay lên dụi. Đây chính là chỗ nhiều trường hợp lẽ ra rất nhẹ lại chuyển thành một vết trầy dài trên giác mạc. Việc cần làm trong vài phút đầu thật ra rất đơn giản, và quan trọng hơn là biết trước những việc tuyệt đối không được làm — cùng với việc nhận ra nhóm tình huống mà mọi sơ cứu tại nhà đều phải dừng lại.

Trả lời ngắn: Việc nên làm là chớp mắt nhiều lần cho nước mắt tự đẩy vật ra, hoặc rửa mắt bằng nước sạch hay nước muối sinh lý dội nhẹ trong vài phút. Việc tuyệt đối không làm là dụi mắt và tự lấy vật bằng tăm bông, khăn, nhíp hay góc giấy. Nếu vật bắn với tốc độ cao, nằm trên tròng đen, hoặc mắt vẫn đau và mờ sau khi rửa, hãy đi khám ngay trong ngày.

1. Việc nên làm trong vài phút đầu

Thứ tự dưới đây áp dụng khi chưa có nhóm dấu hiệu cấp ở mục 3.

Bước một: để mắt tự làm việc

Trước khi làm gì khác, hãy chớp mắt nhiều lần. Nước mắt phản xạ tiết ra khi có kích thích, và dòng nước mắt này cuốn theo phần lớn các hạt bụi nhỏ ra góc trong của mắt. Rất nhiều trường hợp kết thúc ngay ở bước này. Trong lúc đó, cố giữ tay tránh xa mắt.

Nếu vật ở mắt phải, một cách hữu ích là kéo nhẹ mi trên chụp xuống ngoài mi dưới rồi thả ra. Lông mi của mi dưới quét vào mặt trong của mi trên và có thể gạt vật ra khỏi chỗ nó đang bám.

Bước hai: rửa mắt

Nếu chớp mắt chưa đủ, hãy rửa. Dùng nước sạch hoặc nước muối sinh lý, dội nhẹ và liên tục vào mắt trong vài phút, hướng từ góc trong ra góc ngoài để không đẩy vật sang mắt kia. Có thể nghiêng đầu về phía bên mắt bị và để nước chảy qua. Với trẻ nhỏ, việc này cần hai người và cần làm nhẹ nhàng — xem thêm trang chuyên khoa mắt trẻ em.

Trường hợp hoá chất bắn vào mắt là ngoại lệ quan trọng: rửa ngay và rửa thật lâu, liên tục dưới vòi nước trong nhiều phút, mở mi ra để nước vào được, rồi đi cấp cứu mắt kể cả khi thấy đã đỡ. Ở tình huống này, thời gian rửa quyết định rất nhiều.

Bước ba: đánh giá lại

Sau khi rửa, hãy tự kiểm tra: mắt còn cộm không, có nhìn mờ không, có đau nhức không, có sợ ánh sáng không. Nếu tất cả đều đã dịu và chỉ còn hơi rát nhẹ, khả năng cao vật đã ra và bề mặt chỉ hơi kích thích. Nếu cảm giác cộm vẫn còn nguyên, rất có thể vật vẫn còn — thường là nằm dưới mi trên, chỗ soi gương không thấy được. Cảm giác cộm nói chung phân biệt ở bài mắt cộm như có hạt cát.

2. Việc tuyệt đối không làm

Danh sách này ngắn nhưng mỗi mục đều gây tổn thương thật.

Dụi mắt

Đây là việc gây hại nhiều nhất. Nếu vật lạ có cạnh sắc — hạt cát, mảnh kim loại, vụn thuỷ tinh — thì động tác dụi kéo nó cà qua bề mặt giác mạc và biến một hạt bụi thành một vết trầy dài. Vết trầy đó vừa đau hơn nhiều, vừa mở đường cho vi khuẩn, và đó chính là khởi đầu quen thuộc của tình trạng mô tả ở bài loét giác mạc: dấu hiệu phải đi khám trong hôm nay.

Tự lấy vật ra

Đừng dùng tăm bông, khăn, góc giấy, nhíp hay đầu ngón tay để lấy, đặc biệt khi vật nằm trên tròng đen. Ba lý do: dụng cụ không sạch đưa thêm vi khuẩn vào; bạn không nhìn rõ được vật ở độ phóng đại cần thiết; và nếu vật đã cắm vào mô thì việc kéo ra sẽ làm tổn thương rộng thêm.

Vật đang cắm vào mắt thì càng không

Nếu có vật lớn cắm vào nhãn cầu — mảnh kính, que, dây kim loại — thì không rút ra, không rửa, không ấn vào mắt. Hãy che chắn mắt bằng một vật cứng như đáy cốc giấy đặt tựa lên xương quanh hốc mắt để không đè vào nhãn cầu, rồi đi cấp cứu ngay. Việc rút vật ra có thể làm dịch trong mắt thoát ra ngoài.

Các việc khác nên tránh

Đừng thổi vào mắt người khác, vì việc này đưa vi khuẩn từ miệng vào bề mặt đang tổn thương. Đừng nhỏ nước lá, đắp lá trầu hay xông thảo dược. Đừng tự mua thuốc nhỏ có corticoid, vì nếu bề mặt đang có tổn thương thì nhóm này có thể làm nặng lên. Đừng dùng lại đơn cũ hay đơn của người nhà. Đừng đeo kính áp tròng cho tới khi mắt hết khó chịu và bác sĩ cho phép. Đừng lái xe khi mắt còn chảy nước và nhìn mờ.

3. Khi nào phải đi khám

Có những tình huống mà sơ cứu tại nhà không đủ, dù cảm giác có nhẹ.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những trường hợp dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem ngay trong ngày:

• Vật bắn ra khi mài, cắt, khoan hoặc gõ kim loại, kể cả khi chỉ hơi cộm.
• Vật nằm trên tròng đen, hoặc nhìn thấy vật mà rửa không ra.
• Cảm giác cộm vẫn còn nguyên sau khi đã rửa kỹ.
• Đau nhức trong mắt chứ không chỉ rát ở bề mặt.
• Sợ ánh sáng rõ rệt, phải nheo hoặc nhắm mắt khi ra sáng.
• Nhìn mờ đi và không hết sau khi chớp mắt.
• Có đốm trắng đục trên tròng đen, hoặc đỏ đậm thành vòng quanh tròng đen.
• Chảy máu trong mắt, đồng tử méo, hoặc có dịch chảy ra.
• Hoá chất bắn vào mắt — rửa ngay rồi đi cấp cứu.

Nhóm liên quan tới kim loại đáng nói riêng: một mảnh kim loại bắn với tốc độ cao có thể xuyên qua thành nhãn cầu vào bên trong mà chỉ để lại cảm giác cộm rất nhẹ. Ở tình huống này, mức khó chịu hoàn toàn không phản ánh mức nghiêm trọng, nên đừng dùng nó để quyết định. Ngoài ra, mảnh kim loại còn sót lại trên giác mạc có thể để lại vòng gỉ sét quanh vị trí cắm, và việc lấy nó cần dụng cụ chuyên dụng dưới đèn khe.

4. Buổi khám gồm gì

Phần lớn công việc nằm ở chỗ nhìn được thứ mà mắt thường không nhìn thấy.

Các bước

Bác sĩ hỏi hoàn cảnh xảy ra — làm gì lúc đó, vật gì, có đeo kính bảo hộ không — vì thông tin này quyết định mức nghi ngờ. Sau đó đo thị lực và khám đèn khe ở độ phóng đại cao. Thuốc nhuộm bề mặt được dùng để làm hiện rõ các vết trầy rất nhỏ. Một thao tác quan trọng là lật mi trên để tìm vật ẩn ở mặt trong, chỗ mà soi thường và soi gương đều không thấy — nhiều trường hợp cộm dai dẳng được giải quyết ngay ở bước này.

Khi nghi vật đã vào trong nhãn cầu, bác sĩ chỉ định thêm các thăm dò hình ảnh phù hợp. Nếu cần lấy dị vật, việc đó được làm dưới đèn khe với thuốc tê tại chỗ. Toàn bộ quy trình khám mô tả ở bài quy trình khám mắt gồm mấy bước, cách đọc tờ kết quả ở bài kết quả khám mắt đọc thế nào. Nhóm bệnh bề mặt nhãn cầu ở trang chuyên khoa giác mạc – kết mạc, các chuyên khoa khác ở trang các chuyên khoa.

Sau khi lấy dị vật

Bề mặt giác mạc thường lành khá nhanh, nhưng vẫn cần dùng thuốc theo đơn và tái khám đúng hẹn để bác sĩ xác nhận không có nhiễm khuẩn thứ phát. Nếu sau đó xuất hiện đau tăng, mờ thêm hoặc sợ sáng, hãy quay lại ngay thay vì chờ tới lịch hẹn. Mắt đỏ kéo dài sau chấn thương cũng cần được xem lại, vì không phải mắt đỏ nào cũng cùng một nguyên nhân — nhóm này liệt kê ở bài mắt đỏ nhưng không phải đau mắt đỏ, còn diễn biến của viêm kết mạc thường gặp ở bài đau mắt đỏ bao lâu thì khỏi.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết hướng dẫn sơ cứu và chỉ ra ranh giới cần đi khám. Nó không xác định được vật còn trong mắt hay không, không đánh giá được bề mặt giác mạc, và không loại trừ được tình huống vật đã vào bên trong nhãn cầu.

5. Phòng tránh

Phần này quyết định phần lớn các ca nặng.

Đeo kính bảo hộ khi mài, cắt, khoan, gõ kim loại, khi làm mộc, khi dùng máy cắt cỏ và khi làm việc với hoá chất. Đây là biện pháp có sức nặng lớn nhất, vì gần như toàn bộ các ca dị vật xuyên nhãn cầu đều xảy ra khi không đeo. Kính thuốc thông thường không thay được kính bảo hộ, vì nó không che được hai bên và không chịu được va đập.

Ngoài ra: đeo kính khi đi xe máy, kể cả đoạn ngắn. Che chắn khi quét nhà, quét sân hoặc dọn vườn trong ngày gió. Để trẻ tránh xa khu vực đang làm việc có mạt bay. Cất hoá chất tẩy rửa xa tầm với và không sang chiết sang chai nước uống. Nếu bạn làm nghề tiếp xúc bụi kim loại thường xuyên, hãy khám mắt định kỳ và nói rõ nghề nghiệp với bác sĩ; các câu hỏi chuẩn bị ở mục hỏi đáp trước khi đi khám. Với người hay khô mắt, bề mặt vốn đã kém bảo vệ nên dị vật gây khó chịu nặng hơn — liên hệ ở bài khô mắt: vì sao càng nhỏ thuốc càng khô.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa giác mạc – kết mạc
• Các chuyên khoa
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Mắt đỏ nhưng không phải đau mắt đỏ
• Đau mắt đỏ bao lâu thì khỏi
• Khô mắt: vì sao càng nhỏ thuốc càng khô
• Mắt cộm như có hạt cát
• Loét giác mạc: dấu hiệu phải đi khám trong hôm nay
• Quy trình khám mắt gồm mấy bước
• Kết quả khám mắt đọc thế nào
• Hỏi đáp trước khi đi khám