Loạn thị không đều: vì sao kính đúng đơn mà hình vẫn méo, nhòe?

Bạn đã đo mắt, làm kính theo đơn mới, cửa hàng kiểm tra tròng đúng số nhưng chữ vẫn có bóng hoặc vật thẳng trông hơi méo. Một khả năng cần bác sĩ đánh giá là bề mặt giác mạc không có hình dạng đều, khiến ánh sáng không được chỉnh hoàn toàn bằng tròng kính loạn thông thường. Tuy nhiên, “kính đúng mà vẫn mờ” còn có nhiều nguyên nhân khác, từ kính lắp chưa phù hợp, khô mắt đến bệnh ở thủy tinh thể, võng mạc hoặc thần kinh thị giác. Không nên tự chẩn đoán loạn thị không đều bằng ứng dụng điện thoại hay một hình ảnh trên mạng.

Loạn thị thông thường được mô tả bằng độ trụ và trục: hai hướng cong chủ yếu của mắt có quan hệ tương đối đều, kính trụ có thể đưa ảnh tới vị trí rõ hơn. Ở loạn thị không đều, độ cong có thể thay đổi phức tạp giữa nhiều vùng nhỏ; một tròng kính trụ đơn giản có thể cải thiện phần nào nhưng khó làm mọi tia sáng hội tụ cùng một điểm. Câu hỏi thực tế không phải “tôi có mấy độ loạn?” mà là “vì sao thị lực tốt nhất khi thử kính vẫn chưa đạt kỳ vọng?”.

Loạn thị không đều khác loạn thị thường ở điểm nào?

Hai người đều được ghi một độ trụ trên đơn có thể có chất lượng thị giác rất khác. Trong loạn thị đều, trục và công suất tương đối ổn định, nhiều người nhìn rõ tốt với kính gọng. Trong loạn thị không đều, hình có thể nhiều bóng, quầng quanh chữ hoặc méo lệch dù đã thay trục và thử nhiều độ. Dù vậy, cảm giác nhiều bóng không đặc hiệu; phim nước mắt không ổn định cũng có thể gây ảnh biến dạng thay đổi theo lần chớp mắt.

Một dấu hiệu gợi ý cần xem giác mạc là đơn kính thay đổi liên tục, trục loạn dao động, thị lực tối đa với kính gọng giảm hoặc mỗi mắt cho hình khác nhau rõ. Những biểu hiện này không chứng minh bệnh giác mạc cụ thể. Bác sĩ cần xem tuổi, tiền sử dụi mắt, dị ứng, chấn thương, phẫu thuật cũ, sẹo giác mạc và kết quả đo trước đây.

Nếu nhìn méo đường thẳng mới xuất hiện, đặc biệt một mắt, cần kiểm tra võng mạc hoàng điểm chứ không chỉ thử thêm kính loạn. Một đường thẳng bị gấp hoặc một vùng nhìn thiếu có thể mang ý nghĩa khác với chữ có bóng đều quanh mép. Nói rõ mô tả sẽ giúp người khám chọn xét nghiệm phù hợp.

Những nguyên nhân nào có thể làm bề mặt quang học không đều?

Giác mạc hình chóp là một nguyên nhân được biết tới, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Sẹo sau nhiễm trùng hay chấn thương, mộng thịt lấn giác mạc, bệnh thoái hóa giác mạc, thay đổi sau phẫu thuật và phim nước mắt không đều cũng có thể ảnh hưởng độ cong hoặc chất lượng ảnh. Bác sĩ còn cân nhắc vấn đề ở thủy tinh thể hoặc cấu trúc khác nếu soi giác mạc không giải thích được triệu chứng.

Đừng xem danh sách này như cách tự chọn một bệnh. Có người nhìn bóng chữ do kính không đúng tâm hoặc gọng bị xoắn, rất khác bệnh giác mạc tiến triển. Ngược lại, nếu chỉ đổi gọng nhiều lần mà không đánh giá giác mạc khi thị lực vẫn kém, có thể chậm phát hiện một tình trạng cần theo dõi. Quy trình hợp lý là kiểm tra đơn kính và kính thực tế, rồi khám mắt đầy đủ.

Đặc biệt, nếu bạn thường dụi mắt mạnh vì dị ứng hoặc ngứa, hãy nói với bác sĩ. Dụi mắt liên quan đến một số bệnh giác mạc và có thể làm khó kiểm soát triệu chứng bề mặt mắt. Xử trí ngứa mắt đúng cách an toàn hơn cố chịu rồi dụi.

Khám và chụp bản đồ giác mạc giúp gì?

Bác sĩ đo thị lực từng mắt với kính hiện tại, thử khúc xạ, soi đèn khe và kiểm tra lớp nước mắt. Bản đồ giác mạc có thể thể hiện hình dạng, độ cong và sự bất đối xứng của bề mặt. Một số thiết bị khảo sát cả mặt trước, mặt sau và độ dày giác mạc. Những dữ liệu này hỗ trợ phân biệt dạng cong bình thường, dấu hiệu nghi ngờ giác mạc hình chóp, biến dạng do kính áp tròng hoặc các thay đổi khác.

Bản đồ chỉ là một phần của đánh giá. Ảnh màu nóng, lạnh trên phiếu không tự tương ứng mức nguy hiểm; thang màu và chất lượng đo có thể khác giữa thiết bị. Người bệnh nên hỏi bác sĩ vùng bất thường có phù hợp với vị trí nhìn mờ và kết quả soi mắt không, có cần đo lại sau khi xử trí khô mắt hoặc ngừng kính áp tròng trong thời gian phù hợp không.

Nếu bạn đeo kính áp tròng, nói rõ loại và lần cuối sử dụng. Kính có thể tạm ảnh hưởng hình giác mạc; bác sĩ sẽ hướng dẫn khi nào có thể đo tin cậy. Không tự chọn thời gian ngừng theo lời người khác vì tùy loại kính và mục tiêu xét nghiệm.

Nếu kính gọng không cho hình đủ rõ, còn hướng nào?

Cách xử trí phụ thuộc nguyên nhân. Nếu bề mặt mắt khô, điều trị khô mắt có thể cải thiện độ ổn định ảnh và kết quả đo khúc xạ. Nếu nguyên nhân là mộng thịt hoặc sẹo, bác sĩ đánh giá mức ảnh hưởng và lựa chọn theo dõi hoặc can thiệp. Với một số bề mặt giác mạc không đều, kính áp tròng chuyên dụng có thể tạo bề mặt quang học đều hơn kính gọng; nhưng cần đo lắp và chăm sóc đúng để tránh viêm nhiễm.

Nếu nghi giác mạc hình chóp đang tiến triển, bác sĩ cân nhắc phương án nhằm làm chậm tiến triển theo chỉ định; không nên vội tìm phẫu thuật xóa độ cận. Phẫu thuật khúc xạ laser không thích hợp cho mọi hình dạng giác mạc. Người có bản đồ bất thường cần trao đổi kỹ lợi ích và nguy cơ trước bất kỳ can thiệp nào.

Không phải ai có loạn thị không đều cũng phải dùng kính áp tròng hoặc phẫu thuật. Mục tiêu đầu tiên là chẩn đoán đúng, xác định thị lực có thể đạt, ổn định của bệnh và nhu cầu sinh hoạt. Một giải pháp phức tạp không có ích nếu nguyên nhân thực chỉ là kính lắp lệch.

Chuẩn bị thế nào cho buổi khám?

Mang cả kính cũ và kính mới, đơn đo ở những lần trước, phiếu chụp giác mạc nếu có. Ghi rõ lần đầu thấy bóng chữ, mắt nào nặng hơn, triệu chứng có đổi sau chớp mắt hay trong ngày không. Nếu từng phẫu thuật, bị trầy giác mạc, viêm loét, dị ứng hoặc dùng kính áp tròng, hãy nói rõ. Bác sĩ sẽ phân biệt thay đổi lâu dài với khó chịu xuất hiện sau một sự kiện cụ thể.

Khi thử kính, nói cảm giác hình “rõ hơn nhưng vẫn có bóng” thay vì chỉ trả lời “được”. Nếu có thể, mô tả chữ hay đèn bị kéo theo hướng nào. Người khám có thể dùng các thử nghiệm để tìm mức thị lực tốt nhất và xem có cần đánh giá bề mặt giác mạc sâu hơn không. Đừng giấu việc một mắt nhìn kém vì mắt kia vẫn dùng được; chênh lệch đó có giá trị chẩn đoán.

Khi nào phải khám sớm?

Giảm thị lực nhanh, đau hoặc đỏ mắt, sợ sáng, có đốm trắng trên giác mạc, mới chấn thương hoặc nhìn méo một mắt mới xuất hiện cần khám sớm. Người đang đeo kính áp tròng mà mắt đỏ đau phải tháo kính và liên hệ chuyên môn, không tiếp tục đeo để “xem có quen lại không”. Một tình trạng thay đổi từ từ cũng đáng khám nếu kính mới lặp đi lặp lại không giúp nhìn rõ.

Câu hỏi thường gặp

Máy đo báo loạn thị cao là loạn thị không đều?

Không. Độ trụ cao và tính đều của bề mặt là hai vấn đề khác nhau. Cần khám và có thể chụp bản đồ giác mạc nếu bác sĩ chỉ định.

Nhìn bóng chữ có chắc là giác mạc hình chóp?

Không. Khô mắt, kính sai vị trí, sẹo hoặc nguyên nhân khác cũng có thể gây bóng chữ. Bác sĩ cần đối chiếu nhiều dữ liệu.

Có thể đổi kính nhiều lần cho tới khi hết méo không?

Nếu đã kiểm tra kính đúng mà thị lực tối đa vẫn không tốt, nên tìm nguyên nhân thay vì liên tục tăng độ hoặc đổi trục theo cảm giác.

Bản đồ giác mạc bất thường có đồng nghĩa phải mổ?

Không. Bản đồ cần được bác sĩ diễn giải trong bối cảnh triệu chứng và tiến triển; nhiều trường hợp chỉ cần theo dõi hoặc điều chỉnh phương án chỉnh thị lực.

Đọc thêm: Loạn thị là gì và khác cận thị thế nào? và Kính không còn đúng độ: khi nào cần đo lại.

Nguồn tham khảo

Nguồn chuyên môn: AAO EyeWiki — Corneal Topography; AAO EyeWiki — Pre-operative Topography; AAO EyeWiki — Astigmatism Correction at Cataract Surgery. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định trực tiếp.