Phù hoàng điểm do đái tháo đường: vì sao nhìn trung tâm mờ hoặc méo?

Một người sống với đái tháo đường có thể đọc chữ nhỏ khó hơn, đường kẻ trông cong hoặc khuôn mặt ở giữa tầm nhìn thiếu nét. Một nguyên nhân quan trọng cần bác sĩ loại trừ là phù hoàng điểm do đái tháo đường. Hoàng điểm là vùng võng mạc giúp nhìn chi tiết trung tâm; khi dịch rò từ mạch máu làm vùng này phù, chất lượng hình ảnh có thể giảm. Tuy nhiên, mờ mắt ở người đái tháo đường không phải lúc nào cũng do phù hoàng điểm, và ở giai đoạn sớm phù có thể chưa gây triệu chứng rõ.

Vì vậy, người bệnh không nên đợi đến lúc méo hình mới đi khám đáy mắt. Khám mắt định kỳ theo khuyến nghị của bác sĩ điều trị và bác sĩ mắt giúp phát hiện thay đổi trước khi sinh hoạt bị ảnh hưởng. Nếu thị lực giảm mới, đặc biệt ở một mắt, cần liên hệ sớm để đánh giá nguyên nhân. Bài viết này giải thích vì sao phải khám, OCT giúp gì và các lựa chọn điều trị thường được thảo luận; không thay phác đồ cá nhân.

Phù hoàng điểm liên quan thế nào đến bệnh võng mạc đái tháo đường?

Đái tháo đường lâu ngày có thể làm các mạch máu nhỏ trong võng mạc suy yếu và rò dịch. Khi vùng hoàng điểm bị ảnh hưởng, sự tích tụ dịch làm các lớp mô thay đổi, khiến việc nhìn chữ, nhận mặt hoặc phân biệt chi tiết trung tâm khó hơn. Bệnh võng mạc đái tháo đường mô tả các thay đổi mạch máu ở võng mạc; phù hoàng điểm là một biến chứng có thể xuất hiện trong quá trình đó. Hai thuật ngữ liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.

Người bệnh có thể thấy thẳng thành cong, chữ mất nét ở giữa, màu nhạt hơn hoặc phải tăng sáng khi đọc. Một mắt có thể bị nhiều hơn mắt kia, nên việc che từng mắt khi quan sát một vật quen thuộc có thể giúp nhận ra chênh lệch. Nhưng tự thử ở nhà chỉ gợi ý; võng mạc cần được khám và có thể chụp OCT để đánh giá dịch và các lớp mô.

Đường huyết thay đổi cũng có thể làm độ kính dao động tạm thời. Đục thủy tinh thể, khô mắt, bệnh hoàng điểm khác hoặc tác dụng của thuốc cũng có thể làm nhìn mờ. Chính vì có nhiều khả năng, không nên tự mua kính mới mỗi lần đường huyết tăng hoặc giảm, cũng không tự kết luận phù chỉ từ kết quả đường huyết.

Vì sao có thể không thấy dấu hiệu sớm?

Não và mắt còn lại có thể bù khi một mắt bắt đầu kém, còn phù nhẹ chưa làm vùng nhìn trung tâm bị ảnh hưởng rõ. Người bệnh vẫn đi lại và làm việc, nên dễ bỏ qua lịch khám. CDC lưu ý bệnh võng mạc đái tháo đường có thể không có triệu chứng ở giai đoạn đầu. Mục tiêu của kiểm tra định kỳ là nhìn thấy dấu hiệu trước khi bạn phải tự nhận ra bằng việc đọc không được.

Tần suất khám phụ thuộc loại đái tháo đường, thời gian mắc, thai kỳ nếu có, kết quả khám mắt trước, mức kiểm soát đường huyết và bệnh khác. Không nên áp một lịch cố định từ bài viết cho mọi người. Hãy hỏi bác sĩ điều trị và bác sĩ mắt mốc phù hợp, rồi giữ lịch ngay cả khi thị lực đang tốt.

Nếu đã được phát hiện tổn thương võng mạc, việc tái khám có thể cần dày hơn. Một lần chụp không thấy phù không đảm bảo sẽ không xuất hiện về sau. Ngược lại, một vùng có dịch trên OCT cần bác sĩ xem vị trí, mức ảnh hưởng thị lực và diễn biến trước khi quyết định điều trị.

Khám mắt và OCT giúp phân biệt gì?

Bác sĩ đo thị lực từng mắt, xem bề mặt trước mắt và khám đáy mắt sau giãn đồng tử khi cần. OCT tạo các lát cắt võng mạc, cho thấy độ dày và những vùng chứa dịch ở hoàng điểm. Trong một số trường hợp, chụp mạch huỳnh quang hoặc phương pháp khác được chỉ định để tìm kiểu rò và tình trạng mạch máu. Không phải ai cũng cần tất cả xét nghiệm cùng lúc.

Phiếu OCT có độ dày trung tâm là một con số, nhưng không nên dùng duy nhất số đó để tự đánh giá “đã khỏi” hay “đã nặng”. Vị trí dịch, dạng tổn thương, thị lực và so với ảnh cũ đều quan trọng. Khi chuyển cơ sở khám, mang bản OCT trước để bác sĩ so xu hướng. Hỏi bác sĩ vùng phù có liên quan trực tiếp vùng nhìn trung tâm không, và mốc nào cần điều trị hay tiếp tục theo dõi.

Đồng thời, bác sĩ cần tìm bệnh võng mạc ở vùng ngoài hoàng điểm. Một người có phù hoàng điểm cũng có thể có thay đổi mạch máu khác cần xử trí; ngược lại, bệnh võng mạc chưa có phù vẫn cần kế hoạch theo dõi. Khám toàn diện không thể thay bằng một ảnh cắt lớp đơn lẻ.

Điều trị thường được bàn tới như thế nào?

Việc quản lý đường huyết, huyết áp và lipid theo bác sĩ điều trị là nền tảng để giảm nguy cơ tổn thương tiếp tục. Nếu có phù cần can thiệp, bác sĩ chuyên khoa võng mạc có thể cân nhắc thuốc tiêm nội nhãn chống VEGF, thuốc steroid trong trường hợp phù hợp, laser hoặc cách khác tùy vị trí và diễn biến. Mỗi phương án có điều kiện áp dụng, lợi ích, rủi ro và lịch theo dõi riêng. Không thể chọn chỉ từ tên thuốc trên mạng.

Thuốc tiêm nội nhãn có thể khiến người bệnh lo lắng. Hãy hỏi cụ thể mục tiêu điều trị là giảm dịch, cải thiện thị lực hay ngăn giảm thêm; số lần đánh giá lại; dấu hiệu sau tiêm nào cần liên hệ ngay; và khả năng chi trả. Kết quả không giống nhau giữa mọi mắt, nhất là khi tổn thương kéo dài hoặc có bệnh khác kèm theo. Không nên tin lời hứa “một mũi là sáng lại hoàn toàn”.

Ngay cả khi mắt nhìn khá lên, cần tiếp tục tái khám theo hẹn. Bác sĩ dùng thị lực và OCT để xem đáp ứng, quyết định có cần điều chỉnh khoảng cách điều trị. Nếu bỏ theo dõi vì thấy đỡ, dịch có thể trở lại mà bạn chỉ nhận ra sau khi thị lực giảm.

Người bệnh phối hợp chăm sóc ra sao?

Mang danh sách thuốc đái tháo đường, bệnh tim mạch, chỉ số đường huyết gần đây nếu có và thông tin bác sĩ điều trị nội khoa. Hai nhóm bác sĩ cần cùng biết về bệnh toàn thân và điều trị mắt. Không tự ngừng insulin hoặc thuốc hạ đường huyết trước một buổi khám mắt trừ khi được hướng dẫn cụ thể. Điều chỉnh chế độ ăn, hoạt động, thuốc và các bệnh kèm theo cần theo kế hoạch y tế chung.

Hãy theo dõi thị lực từng mắt bằng việc đọc một đoạn chữ quen thuộc hoặc nhìn một đường thẳng ở khoảng cách ổn định, nhưng đừng biến thử nghiệm ở nhà thành chẩn đoán. Nếu đường thẳng mới méo hoặc mất vùng giữa, gọi cơ sở mắt. Người bệnh cũng nên tránh hút thuốc và chăm sóc sức khỏe toàn thân theo tư vấn của bác sĩ. Một chế phẩm “bổ mắt” không thay thế kiểm soát đái tháo đường hoặc điều trị võng mạc.

Nếu phải lái xe hoặc làm việc cần nhìn chi tiết, nói rõ với bác sĩ mắt mức ảnh hưởng thực tế. Thị lực đọc bảng và khả năng xử lý công việc tinh có thể khác nhau; tư vấn điều trị và hỗ trợ thị giác cần tính tới điều đó.

Khi nào cần khám sớm hơn lịch?

Giảm thị lực đột ngột, xuất hiện nhiều chấm đen mới, một màn tối che tầm nhìn, đau hoặc đỏ mắt cần liên hệ y tế sớm. Người từng tiêm nội nhãn mà đau tăng, đỏ tăng hoặc nhìn giảm sau thủ thuật cần gọi ngay nơi điều trị. Không quy tất cả biểu hiện mới cho phù hoàng điểm cũ; có những vấn đề khác ở võng mạc và mắt cần xử trí khẩn.

Mờ trung tâm hoặc méo hình tăng dần trong vài ngày cũng đáng khám sớm, dù không đau. Càng mô tả rõ thời điểm và mắt bị ảnh hưởng, bác sĩ càng dễ quyết định lịch đánh giá.

Câu hỏi thường gặp

Đường huyết hôm nay tốt thì mắt chắc không bị phù?

Không. Tổn thương võng mạc phản ánh nhiều yếu tố và diễn biến theo thời gian. Khám mắt vẫn cần dù một chỉ số đường huyết hiện tại tốt.

Phù hoàng điểm có luôn gây mù không?

Không. Mức độ và đáp ứng điều trị khác nhau. Phát hiện, kiểm soát bệnh toàn thân và theo dõi chuyên khoa giúp giảm nguy cơ mất thị lực.

Đổi kính có chữa được nhìn méo do phù không?

Kính chỉnh tật khúc xạ nhưng không làm hết dịch trong hoàng điểm. Cần khám để xác định phần mờ do khúc xạ và phần do võng mạc.

OCT không còn dịch thì có ngừng tái khám?

Không tự ngừng. Bác sĩ cần theo dõi bệnh võng mạc, khả năng dịch tái phát và sức khỏe mắt toàn diện.

Đọc thêm: Võng mạc tiểu đường: các giai đoạn và Nhìn méo, đường thẳng thành cong.

Nguồn tham khảo

Nguồn chuyên môn: National Eye Institute — Macular Edema; CDC — Vision Loss and Diabetes; NEI — Injections to Treat Eye Conditions. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định trực tiếp.