Cận nặng và nguy cơ võng mạc: vì sao cần khám đáy mắt định kỳ

Với phần lớn người cận, câu chuyện dừng ở chỗ đeo kính đúng số thì nhìn rõ. Nhưng từ một mức độ nhất định, cận thị thôi không còn chỉ là chuyện khúc xạ. Nhãn cầu dài ra kéo theo những thay đổi thật sự ở võng mạc, và những thay đổi đó tồn tại kể cả khi bạn đã mổ khúc xạ và bỏ kính. Đây là lý do người cận nặng cần một loại khám khác với buổi đo kính thông thường.

Trả lời ngắn: Cận nặng làm trục nhãn cầu dài ra, khiến võng mạc bị kéo căng và mỏng đi ở vùng rìa. Hậu quả là nguy cơ rách và bong võng mạc cao hơn rõ rệt, cùng nguy cơ tổn thương vùng trung tâm và glôcôm. Các thay đổi này liên quan tới chiều dài nhãn cầu chứ không tới việc bạn có đeo kính hay không, nên mổ khúc xạ không làm giảm nguy cơ. Cần soi đáy mắt định kỳ sau giãn đồng tử.

1. Cận nặng làm gì với võng mạc

Cơ chế nằm ở hình dạng nhãn cầu chứ không ở độ kính.

Nhãn cầu dài ra, võng mạc bị kéo mỏng

Ở mắt cận, trục trước sau của nhãn cầu dài hơn bình thường, nên ảnh hội tụ trước võng mạc và bạn nhìn xa mờ. Kính hoặc phẫu thuật khúc xạ sửa được phần hội tụ ảnh, nhưng không làm nhãn cầu ngắn lại.

Vấn đề là võng mạc lót mặt trong nhãn cầu như một lớp giấy dán. Khi quả cầu dài ra, lớp giấy đó bị kéo căng và mỏng đi — mỏng nhất ở vùng rìa, nơi xa trung tâm nhất. Kèm theo là vài thay đổi khác:

• Thoái hoá vùng rìa võng mạc — các vùng mỏng, dễ rách khi bị kéo.
• Dịch kính hoá lỏng sớm hơn so với người cùng tuổi, làm lực kéo lên võng mạc xuất hiện sớm.
• Vùng trung tâm bị kéo giãn, có thể dẫn tới các tổn thương riêng ở đó.
• Đầu dây thần kinh thị giác thay đổi hình dạng, làm việc đánh giá glôcôm khó hơn.

Nguy cơ cụ thể là gì

Nhóm cận nặng có khả năng rách và bong võng mạc cao hơn rõ rệt so với người không cận, và nguy cơ tăng theo độ cận. Ngoài ra còn nguy cơ tổn thương vùng trung tâm do kéo giãn, và nguy cơ glôcôm cao hơn — điều đáng chú ý vì glôcôm ở người cận nặng khó nhận ra hơn, nền chung ở bài thị trường mắt thu hẹp dần.

Chuỗi dấu hiệu khi võng mạc rách hoặc bong mô tả ở bài chớp sáng và ruồi bay trước mắt và bài thấy màn che trước mắt.

2. Ba hiểu lầm hay gặp ở người cận nặng

Ba điều dưới đây khiến nhiều người bỏ qua việc khám đáy mắt suốt nhiều năm.

Mổ khúc xạ không xoá được nguy cơ

Đây là hiểu lầm quan trọng nhất. Phẫu thuật khúc xạ thay đổi độ cong giác mạc để ánh sáng hội tụ đúng chỗ. Nó không rút ngắn nhãn cầu và không làm võng mạc dày trở lại. Sau mổ bạn bỏ được kính, nhưng nguy cơ ở đáy mắt vẫn nguyên như trước và lịch soi đáy mắt vẫn cần giữ.

Điều này cũng đúng với kính áp tròng và với các phương pháp chỉnh hình giác mạc: chúng tác động lên đường đi của ánh sáng, không lên cấu trúc phía sau. Các câu hỏi quanh việc mổ nói ở mục hỏi đáp về mổ mắt và hồi phục.

Nhìn rõ không có nghĩa đáy mắt ổn

Bảng đo thị lực đo vùng trung tâm. Các vùng thoái hoá và vết rách nằm ở rìa võng mạc, nơi không tham gia vào việc đọc chữ. Vì vậy một người đeo kính vào đọc được dòng cuối bảng vẫn có thể đang có vùng rìa rất mỏng, thậm chí đã có vết rách chưa gây bong.

Buổi đo kính không thay được buổi khám đáy mắt

Buổi đo kính tại tiệm giải quyết phần sai số khúc xạ và thường không có bước nhỏ thuốc giãn đồng tử để soi tới rìa võng mạc. Khi đặt lịch, hãy nói rõ bạn cận nặng và muốn khám đáy mắt sau giãn đồng tử — câu này giúp buổi khám đi đúng hướng ngay từ đầu. Tổng quan ở trang chuyên khoa cận thị.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Nhóm này cần lịch chủ động, không chờ triệu chứng.

Lịch nên giữ

Người cận từ khoảng sáu độ trở lên nên soi đáy mắt sau giãn đồng tử định kỳ, thường mỗi năm một lần, và dày hơn nếu đã ghi nhận thoái hoá vùng rìa hoặc đã từng có vết rách. Cần khám thêm nếu bạn sắp mổ khúc xạ, nếu vừa bị chấn thương vùng đầu mặt, hoặc nếu đã bị bong võng mạc ở mắt kia. Người cận nặng kèm đái tháo đường hoặc cao huyết áp cần giữ cả hai lịch, lý do ở bài biến chứng mắt ở người tiểu đường. Người cao tuổi gộp vào lịch chung ở trang chuyên khoa mắt người cao tuổi. Nếu mắt hay nhạy với ánh sáng và bạn chưa rõ vì sao, phần phân biệt ở bài mắt nhạy cảm với ánh sáng có thể giúp.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem ngay trong ngày, một số là cấp cứu:

• Chấm đen bay tăng vọt đột ngột, dày như mưa bồ hóng hoặc kèm vệt khói đỏ nâu.
• Chớp sáng mới xuất hiện hoặc dày lên rõ rệt.
• Một mảng tối cố định che một phần tầm nhìn, lan dần từ một góc vào.
• Thị lực một bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Nhìn đường thẳng thấy méo hoặc mất hẳn vùng giữa tầm nhìn.
• Mất thị lực một bên dù chỉ trong ít phút rồi tự hồi lại.
• Đau nhức mắt dữ dội kèm nhức đầu, buồn nôn và quầng sáng quanh đèn.

Ba nhóm đầu là chuỗi dấu hiệu rách và bong võng mạc, và ở người cận nặng chúng cần được xem sớm hơn nữa. Nhóm mờ đột ngột nói riêng ở bài tắc mạch máu võng mạc.

4. Hướng xử lý: khám và can thiệp

Giá trị của buổi khám nằm ở chỗ nhìn được tới rìa võng mạc.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ đo thị lực, đo nhãn áp, khám đèn khe, rồi nhỏ thuốc giãn đồng tử để soi đáy mắt tới sát rìa. Bác sĩ có thể dùng kính soi có ấn nhẹ lên mi để xem sát hơn. Với người cận nặng, thường có thêm đo chiều dài trục nhãn cầu, chụp cắt lớp vùng trung tâm và đánh giá đầu dây thần kinh thị giác kỹ hơn do hình dạng đã bị thay đổi. Chi tiết ở bài soi đáy mắt là gì.

Thuốc giãn đồng tử làm nhìn gần mờ và chói sáng bốn tới sáu giờ, nên hãy nhờ người đưa đi và mang kính râm.

Nếu phát hiện vùng mỏng hoặc vết rách

Không phải vùng thoái hoá nào cũng cần can thiệp; nhiều trường hợp chỉ cần theo dõi kèm dặn dò các dấu hiệu phải quay lại ngay. Khi có vết rách hoặc vùng nguy cơ cao, hướng thường là laser hoặc lạnh đông tạo vành sẹo dính quanh vùng đó để dịch không chui xuống dưới võng mạc — thủ thuật làm tại phòng khám, nhằm ngăn bong chứ không nhằm cải thiện thị lực hiện có. Nếu võng mạc đã bong thì cần phẫu thuật, và mức hồi phục phụ thuộc vào việc vùng trung tâm đã bị ảnh hưởng chưa cùng thời gian đã trôi qua. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giải thích vì sao độ cận cao đi kèm nguy cơ ở đáy mắt và bạn nên giữ lịch nào. Nó không đánh giá được vùng rìa võng mạc của bạn, vì việc đó cần soi sau giãn đồng tử — nhìn từ bên ngoài, mắt cận nặng có vùng rìa mỏng trông hoàn toàn bình thường.

5. Việc làm được và những điều nên tránh

Phần lớn việc ở đây là giữ lịch và biết dấu hiệu.

Việc làm được ngay

Đặt lịch soi đáy mắt sau giãn đồng tử nếu bạn cận nặng và chưa từng đi, và nói rõ lý do khi đặt. Giữ toàn bộ kết quả cũ kèm ngày tháng, gồm số đo độ cận qua các năm và chiều dài trục nhãn cầu nếu đã đo, vì diễn biến quan trọng hơn con số đo được ở một lần khám. Học thuộc ba dấu hiệu cần quay lại ngay: chấm đen tăng vọt, chớp sáng mới, và mảng tối che tầm nhìn. Tự kiểm tra từng mắt riêng mỗi tuần bằng cách che một mắt và nhìn vào một khung cửa. Hạn chế các môn va chạm mạnh vào vùng đầu mặt và dùng kính bảo hộ khi chơi thể thao hoặc làm việc có nguy cơ văng bắn. Nếu đang cân nhắc mổ khúc xạ, hỏi rõ bác sĩ về tình trạng đáy mắt trước khi quyết định. Với trẻ đang tăng độ nhanh, việc kiểm soát tiến triển cận có ý nghĩa lâu dài và nên bàn với bác sĩ chuyên khoa. Nhóm bệnh lý đáy mắt nói chung ở trang chuyên khoa dịch kính – võng mạc.

Việc nên tránh

Nghĩ rằng mổ khúc xạ xong là hết chuyện với đáy mắt là hiểu lầm gây tổn thất nhất, vì phẫu thuật không rút ngắn nhãn cầu. Lấy việc đeo kính vào nhìn rõ làm căn cứ để bỏ lịch khám cũng vậy, vì vùng rìa võng mạc không tham gia vào việc đọc chữ. Coi buổi đo kính ở tiệm là đã khám mắt là bỏ sót bước quan trọng nhất. Chờ xem vài hôm khi chấm đen vừa tăng vọt là đúng khoảng thời gian một vết rách có thể tiến thành bong. Day dụi mắt mạnh là thói quen nên bỏ. Bài tập đảo mắt và massage không làm giảm độ cận và không làm võng mạc dày lên. Thực phẩm chức năng bổ mắt không thay được việc khám định kỳ. Nhỏ nước lá, đắp lá hay xông thảo dược lên mắt có thể gây viêm nhiễm. Và đừng tự lái xe về sau khi được nhỏ giãn đồng tử.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa dịch kính – võng mạc
• Chuyên khoa mắt người cao tuổi
• Chuyên khoa cận thị
• Soi đáy mắt là gì
• Tắc mạch máu võng mạc
• Thấy màn che trước mắt
• Mắt nhạy cảm với ánh sáng
• Chớp sáng và ruồi bay trước mắt
• Thị trường mắt thu hẹp dần
• Biến chứng mắt ở người tiểu đường
• Hỏi đáp về mổ mắt và hồi phục