Con bị cận có tăng độ nữa không? Điều cha mẹ cần biết

Con vừa được đo mắt và kết quả là cận 1 diop. Điều làm bạn lo không phải con số hôm nay mà là câu hỏi tiếp theo: mỗi năm nó tăng thêm bao nhiêu, và đến lúc con hết cấp ba thì thành mấy độ. Câu trả lời trung thực là có, phần lớn trẻ đang cận sẽ còn tăng độ trong những năm còn đi học, nhưng tốc độ tăng không giống nhau giữa từng trẻ và có những yếu tố tác động được. Bài này nói rõ những gì đã biết về tốc độ tăng độ ở trẻ và cha mẹ cần theo dõi thế nào.

Trả lời ngắn: Ở trẻ đang tuổi phát triển, cận thị thường còn tăng và tốc độ nhanh nhất ở lứa tuổi tiểu học đến đầu cấp hai, sau đó chậm dần và phần lớn ổn định quanh tuổi trưởng thành. Tuổi bắt đầu cận là yếu tố quan trọng: cận càng sớm thì thời gian còn tăng càng dài. Việc theo dõi định kỳ và kiểm soát tiến triển có thể làm chậm mức tăng, nhưng không có cách nào đưa độ cận về không.

1. Vấn đề: con số hôm nay không nói được con số năm sau

Cha mẹ hay bám vào con số hiện tại, nhưng con số ấy chỉ là một điểm trên một đường đang đi. Điều cần biết là đường đó đi lên với độ dốc nào, và bạn chỉ biết được sau ít nhất hai lần đo cách nhau.

Những gì cha mẹ thường lo và lo đúng chỗ nào

Các câu hỏi dưới đây hay được đặt ra, và phần lớn là câu hỏi đúng:

• Con cận 1 độ ở lớp 3 thì đến lớp 12 sẽ mấy độ?
• Mỗi năm tăng bao nhiêu thì gọi là tăng nhanh?
• Có phải cứ đeo kính là độ sẽ tăng nhanh hơn không?
• Con học nhiều, dùng máy nhiều, có phải vì thế mà tăng?
• Trong nhà bố mẹ đều cận thì con có nặng hơn không?
• Đến tuổi nào thì độ dừng lại?

Câu mở đầu danh sách là câu không ai trả lời chính xác được, kể cả bác sĩ, vì nó phụ thuộc nhiều yếu tố chưa xảy ra. Nhưng các câu còn lại thì có cơ sở để trả lời.

Vì sao câu hỏi này quan trọng hơn con số hiện tại

Cận thị ở trẻ không chỉ là chuyện nhìn mờ phải đeo kính. Mối quan tâm dài hạn nằm ở chỗ khác: khi độ cận tăng nhiều, nhãn cầu dài ra và võng mạc bị kéo giãn mỏng đi, làm tăng nguy cơ một số bệnh lý ở đáy mắt về sau này. Đó là lý do giới nhãn khoa quan tâm đến việc làm chậm tốc độ tăng chứ không chỉ đến việc kê đúng số kính. Nền tảng về cơ chế cận thị có ở trang chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị.

2. Điều gì đang thực sự diễn ra trong mắt con

Muốn hiểu vì sao độ tăng và vì sao có lúc dừng, cần biết cận thị ở trẻ chủ yếu là chuyện kích thước nhãn cầu, không phải mắt bị yếu đi.

Cơ chế, giải thích bằng ngôn ngữ thường

Hãy hình dung mắt như một chiếc máy ảnh có ống kính ở trước và tấm phim ở sau. Ánh sáng đi qua ống kính rồi hội tụ thành ảnh. Nếu khoảng cách từ ống kính tới tấm phim đúng, ảnh rơi đúng lên phim và bạn thấy rõ. Ở mắt cận thị, khoảng cách này dài hơn mức cần, nên ảnh hội tụ trước khi tới phim và cái rơi lên phim chỉ là vệt nhoè.

Điều quan trọng với trẻ là khoảng cách đó đang thay đổi. Nhãn cầu của trẻ còn phát triển cùng với cơ thể, và ở trẻ cận thị thì nó dài ra nhanh hơn mức cần thiết. Mỗi lần trục nhãn cầu dài thêm, độ cận tăng theo. Vì vậy tăng độ ở trẻ không có nghĩa là mắt đang hỏng dần, mà là nhãn cầu đang lớn theo hướng làm sai lệch tiêu điểm.

Vì sao đến tuổi nào đó thì chậm lại

Cơ thể ngừng phát triển chiều cao ở một thời điểm, và nhãn cầu cũng vậy. Khi tốc độ dài ra của trục nhãn cầu giảm xuống, tốc độ tăng độ cũng giảm theo. Đó là lý do phần lớn trường hợp cận thị ổn định dần khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành. Nhưng đây là quy luật chung chứ không phải mốc cố định cho mọi người, và có nhóm vẫn còn tăng sau đó — tình huống được nói riêng ở bài vì sao cận thị vẫn tăng độ sau 20 tuổi.

Những yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ tăng

Không phải trẻ nào cũng tăng như nhau, và sự khác nhau đến từ mấy nhóm yếu tố.

Yếu tố không đổi được và yếu tố tác động được

Nhóm không đổi được gồm: tuổi bắt đầu cận, vì cận sớm nghĩa là còn nhiều năm phát triển phía trước; và yếu tố gia đình, vì trẻ có cha mẹ cận thường có khuynh hướng cận rõ hơn. Độ cận hiện tại cũng thuộc nhóm này theo nghĩa nó phản ánh trục nhãn cầu đã dài đến đâu.

Nhóm tác động được liên quan đến cách trẻ sử dụng mắt và sinh hoạt hằng ngày: tổng thời gian nhìn gần liên tục trong ngày, khoảng cách khi đọc và viết, điều kiện ánh sáng, và thời gian trẻ ở ngoài trời. Nhóm này không quyết định tất cả, nhưng nó là phần cha mẹ có thể làm gì đó, và nó được nói kỹ ở bài cách hạn chế tăng độ cận cho trẻ.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Với trẻ đang cận, việc khám không phải chuyện xảy ra khi có vấn đề mà là việc định kỳ. Nhưng có những dấu hiệu thì không chờ được lịch hẹn.

Theo dõi định kỳ thế nào là hợp lý

Trẻ đang cận cần được đo lại theo hẹn của bác sĩ, thường là mỗi sáu tháng đến một năm tuỳ mức tăng của lần trước. Việc cha mẹ làm được ở nhà là giữ lại mọi đơn kính kèm ngày đo, xếp theo thứ tự thời gian. Chuỗi số theo năm cho bác sĩ biết mức tăng đang chậm lại hay đang nhanh lên — thứ mà một lần đo đơn lẻ không nói được. Nên ghi thêm hai điều: con có kêu mờ khi đang đeo kính không, và con có nheo mắt trở lại không. Trước buổi khám, phần cần chuẩn bị có ở mục những điều cần biết trước khi đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần được bác sĩ nhãn khoa xem sớm, không chờ tới lần hẹn định kỳ:

• Độ cận tăng nhiều trong thời gian ngắn vài tháng.
• Con kêu nhìn mờ hẳn dù đang đeo kính đúng số mới đo.
• Thị lực một bên hoặc hai bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Con kêu thấy chớp sáng, nhiều chấm đen bay, hoặc một mảng tối che tầm nhìn.
• Con kêu nhìn đường thẳng thành cong hoặc mất một khoảng ở giữa.
• Mắt đau nhức dữ dội kèm đỏ mắt, buồn nôn, nhìn thấy quầng sáng quanh đèn.
• Con bắt đầu nghiêng đầu, nhắm một mắt, hoặc hai mắt trông lệch hướng nhau.

Nhóm dấu hiệu cuối liên quan đến phối hợp hai mắt chứ không phải số kính. Với trẻ nhỏ, một khó khăn riêng là trẻ ít tự kêu, nên phần nhận biết qua quan sát có ở bài chín dấu hiệu trẻ bị cận thị mà cha mẹ thường bỏ qua.

4. Hướng xử lý: bác sĩ làm gì

Buổi khám của trẻ đang cận cần trả lời hai câu khác nhau: số kính hiện tại là bao nhiêu, và tốc độ tiến triển đang ở mức nào.

Khám và chẩn đoán gồm những gì

Trình tự gồm đo thị lực, đo khúc xạ bằng máy tự động, rồi thử kính chủ quan. Với trẻ có một bước riêng quan trọng: bác sĩ thường nhỏ thuốc làm giãn điều tiết rồi đo lại, vì mắt trẻ điều tiết rất mạnh nên đo khi chưa giãn thì số có thể cao hơn số thật. Đây là lý do kết quả ở cửa hàng kính và ở bệnh viện có thể lệch nhau. Nhiều nơi còn đo chiều dài trục nhãn cầu để so sánh giữa các lần khám, vì con số này phản ánh tiến triển sớm hơn cả số kính. Thuốc giãn làm con nhoè gần và chói sáng vài giờ, nên cần thu xếp thời gian và không để con đi học ngay sau đó. Mốc kiểm tra theo từng tuổi có ở bài trẻ mấy tuổi thì đo mắt được.

Các nhóm hướng xử lý

Nhóm thứ nhất là chỉnh quang: kính gọng đúng số giúp con nhìn rõ và học được, nhưng bản thân việc đeo kính không làm thay đổi tiến triển theo hướng nào cả. Nhóm thứ hai là các biện pháp nhằm làm chậm tốc độ tăng độ, gồm một số loại kính chuyên dụng và một số thuốc nhỏ dùng theo chỉ định — đây là lĩnh vực riêng, có chỉ định và theo dõi chặt, được phân biệt rõ với các lời quảng cáo hạ độ cho trẻ ở bài kiểm soát tiến triển cận thị là gì và ở trang kiểm soát cận thị cho trẻ. Nhóm phẫu thuật khúc xạ không dành cho trẻ đang tuổi phát triển vì độ chưa ổn định. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn hiểu vì sao độ tăng và biết nên hỏi bác sĩ điều gì. Nó không dự đoán được con bạn mấy độ năm sau, không đo được trục nhãn cầu, không quyết định được con phù hợp với biện pháp kiểm soát nào. Thứ giải quyết được nỗi lo đó là chuỗi số đo có kiểm soát theo thời gian, không phải thêm một lần tra cứu.

5. Tự chăm sóc và phòng ngừa

Phần cha mẹ làm được không nhỏ, nhưng cần đặt đúng kỳ vọng: đây là việc làm chậm và giảm gánh nặng, không phải việc hạ độ.

Việc làm được ngay hôm nay

Chia nhỏ thời gian nhìn gần: cứ khoảng hai mươi phút học thì cho con nhìn ra xa vài giây, nghỉ hẳn sau mỗi khoảng một giờ. Giữ khoảng cách đọc bằng khoảng cách từ khuỷu tay đến đốt ngón tay, đừng để con nằm đọc. Bật đèn phòng khi con học, không chỉ đèn bàn, và không cho con dùng máy trong phòng tối. Tăng thời gian con ở ngoài trời — đây là phần có bằng chứng đáng chú ý nhất, nói kỹ ở bài thời gian ngoài trời và cận thị ở trẻ. Cho con đeo đúng số kính được kê, kể cả khi con nói vẫn thấy được. Và đi tái khám đúng hẹn kể cả khi con không kêu gì.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Cho con đeo kính thấp hơn số thật để “hãm độ” không làm chậm tiến triển, mà thường khiến con nheo mắt và cúi gần hơn. Bỏ kính để mắt con “tự luyện” cũng vậy. Các bài tập đảo mắt không rút ngắn được trục nhãn cầu đã dài, và thuốc nhỏ làm mát hay thực phẩm bổ mắt không đưa độ về thấp hơn. Cần nói rõ một điều nhiều gia đình tin nhầm: đeo kính không làm hết cận, nó chỉ giúp con nhìn rõ trong lúc đang đeo — nhưng điều đó không có nghĩa là kính vô ích, vì để con nhìn mờ suốt ngày còn ảnh hưởng đến việc học và sự phát triển thị giác. Cuối cùng, nếu có nơi hứa hạ độ cận cho con bằng máy móc hay bài tập, hãy đọc bài phân biệt ở mục 4 trước khi quyết định.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Kiểm soát cận thị cho trẻ
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị
• Chín dấu hiệu trẻ bị cận thị mà cha mẹ thường bỏ qua
• Trẻ mấy tuổi thì đo mắt được
• Cách hạn chế tăng độ cận cho trẻ
• Kiểm soát tiến triển cận thị là gì
• Thời gian ngoài trời và cận thị ở trẻ
• Trẻ đeo kính có bị phụ thuộc không
• Nhược thị là gì ở trẻ
• Vì sao cận thị vẫn tăng độ sau 20 tuổi
• Hỏi đáp mắt trẻ em
• Những điều cần biết trước khi đi khám