Thấy màn che trước mắt như bức màn buông: dấu hiệu bong võng mạc

Một góc tầm nhìn bị che lại, như có tấm rèm buông xuống hoặc một mảng bóng dâng lên từ phía dưới. Mắt vẫn êm, không đỏ, không nhức, nhìn vào gương thấy hoàn toàn bình thường. Chính sự êm ả đó khiến nhiều người quyết định theo dõi thêm vài hôm. Đây là khoảng thời gian quyết định: mảng che ấy thường là võng mạc đang bong, và mỗi ngày trôi qua là một phần thị lực khó lấy lại hơn.

Trả lời ngắn: Một mảng tối cố định che một phần tầm nhìn, lan dần từ một góc vào, là dấu hiệu điển hình của bong võng mạc — cần được bác sĩ nhãn khoa xem ngay trong ngày, kể cả khi mắt hoàn toàn êm. Nó thường đi trước bằng chớp sáng và chấm đen tăng vọt. Điều quyết định mức hồi phục là vùng trung tâm đã bị bong chưa và bạn tới sớm hay muộn, nên đây là tình huống không nên chờ qua đêm.

1. Mảng che đó là gì

Cảm giác “bức màn” mô tả khá đúng cái đang xảy ra bên trong.

Võng mạc bong ra khỏi thành mắt

Võng mạc là lớp màng mỏng lót mặt trong của nhãn cầu, làm nhiệm vụ thu ánh sáng và chuyển thành tín hiệu gửi lên não. Nó chỉ hoạt động khi còn áp sát vào thành mắt, nơi có nguồn nuôi dưỡng. Khi dịch chui qua một vết rách và len xuống dưới, lớp màng này tách ra khỏi thành — phần tách ra ngừng gửi tín hiệu, và vùng tương ứng trong tầm nhìn tối đi.

Vì vùng mất tương ứng với vùng võng mạc bị bong, mảng tối có mấy đặc điểm khá riêng:

• Cố định, không trôi theo mắt như chấm đen của ruồi bay.
• Lan dần theo giờ hoặc theo ngày, thường từ rìa vào giữa.
• Nằm ngược phía với vùng võng mạc bong: võng mạc bong ở trên thì mảng tối xuất hiện ở dưới.
• Chỉ ở một mắt, nên dễ bị che khi mở cả hai mắt.

Chuỗi dấu hiệu thường đi trước

Bong võng mạc hiếm khi đến mà không báo trước. Chuỗi điển hình gồm ba bước, cách nhau vài giờ tới vài ngày: đầu là chớp sáng loé ở rìa tầm nhìn, rõ hơn trong bóng tối; rồi tới chấm đen bay tăng vọt, có khi như mưa bồ hóng; sau cùng là mảng tối lan vào. Hai bước đầu mô tả kỹ ở bài chớp sáng và ruồi bay trước mắt.

Ý nghĩa thực tế: đi khám ở bước một hoặc bước hai thì thường chỉ cần một thủ thuật laser, còn đợi tới bước ba thì cần phẫu thuật và kết quả kém chắc chắn hơn. Đây là khác biệt rất lớn chỉ do vài ngày.

2. Vì sao êm ả lại nguy hiểm

Đây là điểm cần hiểu để không mắc cùng một sai lầm với nhiều người khác.

Võng mạc không có dây thần kinh cảm giác đau

Võng mạc gửi được tín hiệu ánh sáng lên não nhưng không gửi được tín hiệu đau, vì nó không có các dây thần kinh làm việc đó. Nghĩa là một mảng võng mạc có thể bong ra mà bạn không hề thấy khó chịu. Mắt nhìn từ ngoài vẫn trắng, không sưng, không đỏ, không chảy nước mắt.

Trực giác của chúng ta lại gắn mức nghiêm trọng với mức đau. Đó là lý do người bị bong võng mạc thường tới muộn hơn hẳn người bị viêm kết mạc — dù một bên là chuyện có thể mất thị lực vĩnh viễn, không hồi phục và bên kia thường tự khỏi.

Mắt còn lại che mất

Bong võng mạc gần như luôn chỉ ở một bên. Khi mở cả hai mắt, bên tốt phủ lên vùng tối của bên bệnh và bạn thấy mọi thứ gần như bình thường. Rất nhiều người phát hiện ra chỉ vì tình cờ nhắm một mắt — và điều đó có thể xảy ra sau khi mảng bong đã lan rộng.

Cách kiểm tra mất mười giây và nên làm ngay khi nghi ngờ: che một mắt, nhìn vào một khung cửa hoặc ô gạch vuông, xem có vùng nào bị che hay đường thẳng nào bị méo không; rồi đổi bên.

Ai có nguy cơ cao hơn

Người cận thị nặng đứng đầu danh sách, vì trục nhãn cầu dài làm võng mạc bị kéo mỏng ở vùng rìa — nội dung riêng ở bài cận nặng và nguy cơ võng mạc và trang chuyên khoa cận thị. Tiếp theo: người từng mổ mắt, nhất là mổ đục thuỷ tinh thể; người từng chấn thương mắt; người trên năm mươi tuổi; người đã bị bong võng mạc ở mắt kia; người có tiền sử gia đình; và người đái tháo đường lâu năm, lý do ở bài biến chứng mắt ở người tiểu đường cùng bài võng mạc tiểu đường: các giai đoạn.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Với bài này, phần “đi ngay” là phần chính.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem ngay trong ngày, phần lớn là cấp cứu:

• Một mảng tối cố định che một phần tầm nhìn, lan dần từ một góc vào.
• Chấm đen bay tăng vọt đột ngột, dày như mưa bồ hóng, có khi kèm vệt khói đỏ nâu.
• Chớp sáng mới xuất hiện hoặc dày lên rõ rệt.
• Thị lực một bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Nhìn đường thẳng thấy méo hoặc mất hẳn vùng giữa tầm nhìn.
• Mất thị lực một bên dù chỉ trong ít phút rồi tự hồi lại.
• Đau nhức mắt dữ dội kèm nhức đầu, buồn nôn và quầng sáng quanh đèn.

Ba nhóm đầu là chuỗi dấu hiệu của rách và bong võng mạc. Nhóm mất thị lực thoáng qua nói riêng ở bài mắt mờ đột ngột trong vài phút, thuộc nhóm cần loại trừ nguyên nhân mạch máu.

Mốc nên đặt lịch dù chưa có triệu chứng

Nên đi soi đáy mắt định kỳ nếu bạn cận trên sáu độ, có đái tháo đường, từng mổ mắt hoặc từng chấn thương mắt, kể cả khi nhìn hoàn toàn bình thường. Người đã bị bong võng mạc một bên cần theo dõi mắt còn lại đều đặn. Người thừa cân hoặc có bệnh chuyển hoá cũng nên khám đáy mắt. Riêng người cận nặng có vùng rìa võng mạc mỏng nên nguy cơ cao hơn hẳn, lý do ở bài cận nặng và nguy cơ võng mạc. Với người cao tuổi, gộp vào lịch chung ở trang chuyên khoa mắt người cao tuổi.

4. Hướng xử lý: khám và phẫu thuật

Điều quyết định trong buổi khám là bác sĩ nhìn được tới rìa võng mạc.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ đo thị lực, đo nhãn áp, khám đèn khe, rồi nhỏ thuốc giãn đồng tử để soi đáy mắt — bước này không bỏ được vì vết rách thường nằm ở vùng rìa. Bác sĩ có thể ấn nhẹ lên mi bằng dụng cụ chuyên dụng để xem sát rìa hơn, và cho siêu âm khi máu trong dịch kính che tầm nhìn. Kết quả cho biết võng mạc mới rách hay đã bong, bong tới đâu, và vùng trung tâm đã bị ảnh hưởng chưa — đây là câu hỏi quyết định tiên lượng.

Thuốc giãn đồng tử làm nhìn gần mờ và chói sáng bốn tới sáu giờ, nên hãy nhờ người đưa đi và mang kính râm. Chi tiết ở bài soi đáy mắt là gì, chuẩn bị chung ở mục hỏi đáp về mổ mắt và hồi phục.

Hai tình huống, hai hướng khác nhau

Nếu mới rách mà chưa bong, hướng thường là laser hoặc lạnh đông tạo vành sẹo dính quanh vết rách để dịch không chui xuống dưới. Đây là thủ thuật làm tại phòng khám, tương đối nhanh, nhằm ngăn bong chứ không nhằm cải thiện thị lực hiện có.

Nếu đã bong, hướng xử lý là phẫu thuật để đưa võng mạc áp trở lại thành mắt. Có nhiều kỹ thuật, và bác sĩ chọn theo vị trí vết rách cùng mức bong. Sau mổ, người bệnh có thể được yêu cầu giữ đầu ở một tư thế nhất định trong nhiều ngày nếu bác sĩ bơm khí vào mắt, và cần tránh đi máy bay khi khí chưa tan hết. Thị lực hồi phục dần trong nhiều tuần tới nhiều tháng, và mức hồi phục phụ thuộc chủ yếu vào việc vùng trung tâm đã bong chưa cùng thời gian đã trôi qua. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn nhận ra tình huống và biết phải đi ngay. Nó không xác định được bạn có bong võng mạc hay không, vì nhiều nguyên nhân khác cũng gây mất một vùng tầm nhìn, và việc phân biệt cần soi đáy mắt sau giãn đồng tử.

5. Việc làm được và những điều nên tránh

Phần này dành cho khoảng thời gian từ lúc nghi ngờ tới lúc gặp bác sĩ.

Việc nên làm ngay

Che từng mắt kiểm tra riêng và ghi lại: mảng tối ở phía nào, xuất hiện từ khi nào, có lan rộng thêm không, có kèm chớp sáng hay chấm đen không. Gọi trước cho cơ sở y tế để biết nơi có bác sĩ mắt trực. Nhờ người đưa đi, không tự lái xe. Hạn chế vận động mạnh, không cúi gập người, không nâng vật nặng và không chạy nhảy trong lúc chờ, vì các động tác này có thể làm vùng bong lan thêm. Mang theo kính đang đeo, đơn kính cũ nếu có, danh sách thuốc kèm vỏ hộp và các kết quả khám mắt cũ. Nếu bạn cận nặng hoặc từng mổ mắt, hãy nói rõ với bác sĩ ngay từ đầu. Tổng quan bệnh lý đáy mắt ở trang chuyên khoa dịch kính – võng mạc.

Việc nên tránh

Chờ xem vài hôm là việc gây hại nhiều nhất, vì vùng bong lan theo giờ và khi nó chạm vùng trung tâm thì tiên lượng đổi hẳn. Coi việc mắt vẫn êm là bằng chứng nhẹ cũng vậy — võng mạc không có dây thần kinh cảm giác đau nên tình trạng này luôn diễn ra êm. Thử che mắt kia rồi thấy nhìn vẫn ổn và yên tâm là kiểm tra ngược: phải che mắt lành để kiểm tra mắt nghi bệnh. Day dụi mắt mạnh hoặc chườm nóng không giúp gì và có thể làm nặng thêm. Nhỏ các loại thuốc mắt còn trong nhà không giải quyết được nguyên nhân. Nhỏ nước lá, đắp lá hay xông thảo dược lên mắt có thể gây viêm nhiễm. Thực phẩm chức năng bổ mắt không làm võng mạc áp trở lại. Và đừng lên máy bay khi chưa được khám, cũng như sau mổ nếu bác sĩ nói còn khí trong mắt.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa dịch kính – võng mạc
• Chuyên khoa mắt người cao tuổi
• Chuyên khoa cận thị
• Biến chứng mắt ở người tiểu đường
• Võng mạc tiểu đường: các giai đoạn
• Cận nặng và nguy cơ võng mạc
• Mắt mờ đột ngột trong vài phút
• Chớp sáng và ruồi bay trước mắt
• Cận nặng và nguy cơ võng mạc
• Soi đáy mắt là gì
• Hỏi đáp về mổ mắt và hồi phục