Cườm nước và cườm khô khác nhau thế nào?

Trong nhà có người được chẩn đoán “cườm”, và mỗi người kể một kiểu: người bảo mổ là xong, người bảo bệnh này không chữa được. Cả hai đều có phần đúng, vì họ đang nói về hai bệnh khác nhau mang cùng một tên gọi dân gian. Nhầm lẫn này không chỉ gây bối rối mà còn khiến nhiều gia đình chờ đợi sai bệnh. Bài này đặt hai bệnh cạnh nhau theo từng tiêu chí, để bạn biết nhà mình đang gặp loại nào và mức khẩn cấp tương ứng.

Trả lời ngắn: Cườm khô là đục thuỷ tinh thể — thấu kính trong mắt mờ đi, gây mờ đều cả xa lẫn gần kèm chói sáng, diễn biến chậm, và phần thị lực giảm thường lấy lại được sau phẫu thuật. Cườm nước là glôcôm — dây thần kinh thị giác tổn thương do nhãn áp, làm hẹp dần tầm nhìn từ ngoài vào mà người bệnh không nhận ra, và phần đã mất là vĩnh viễn, không hồi phục. Một người có thể mắc cả hai.

1. Vấn đề: một tên gọi cho hai bệnh khác nhau

Cách gọi dân gian dựa vào cái nhìn thấy bên ngoài, còn y học dựa vào chỗ tổn thương bên trong. Hai cách phân loại này không trùng nhau.

Vì sao cách gọi này gây hậu quả thật

Nhầm lẫn về tên dẫn tới nhầm lẫn về hành động:

• Người nghe “cườm” nghĩ ngay tới ca mổ mà hàng xóm vừa làm xong, nên tưởng bệnh nào cũng mổ là xong.
• Chữ “khô” và “nước” gợi ý hai mức độ của cùng một bệnh, trong khi chúng nằm ở hai tầng khác nhau của mắt.
• Vì đục thuỷ tinh thể cho phép chờ tới lúc thuận tiện, người ta áp cách chờ đó sang glôcôm.
• Với glôcôm, mỗi tháng chờ đợi có thể đổi bằng phần thị lực không lấy lại được.
• Ngược lại, có người sợ quá mức khi nghe “cườm” nên trì hoãn cả ca mổ đục thuỷ tinh thể vốn nên làm.

Điều cần nhớ trước tiên: hỏi rõ bác sĩ tên bệnh trong hồ sơ là đục thuỷ tinh thể hay glôcôm, và ghi lại. Đây là câu hỏi đơn giản nhưng quyết định toàn bộ cách gia đình ứng xử về sau.

Hai bệnh nằm ở hai tầng khác nhau của mắt

Hình dung mắt như một máy ảnh. Thuỷ tinh thể là ống kính, còn dây thần kinh thị giác là dây truyền tín hiệu từ máy về màn hình.

Đục thuỷ tinh thể là ống kính bị mờ. Ánh sáng đi qua bị tán nên hình nhoè, nhưng bộ phận nhận và truyền tín hiệu vẫn nguyên vẹn — đó là lý do thay được ống kính thì hình rõ trở lại.

Glôcôm là dây truyền tín hiệu bị hỏng dần. Ống kính vẫn trong, hình vẫn được tạo ra, nhưng phần tín hiệu tương ứng không về được não. Không có cách nào thay dây, nên phần đã hỏng là vĩnh viễn, không hồi phục.

2. Bảng so sánh theo từng tiêu chí

Dưới đây là các điểm phân biệt bạn tự đối chiếu được. Chúng định hướng chứ không thay cho khám.

Khác nhau ở kiểu mờ và cảm giác

Đục thuỷ tinh thể cho cảm giác mờ đều như nhìn qua kính bám hơi nước, ở cả xa lẫn gần. Kèm theo là chói khi gặp đèn xe ban đêm hoặc đi ngược nắng, màu sắc nhạt và ngả vàng, cần nhiều ánh sáng hơn để đọc, và số kính chạy liên tục nên đổi kính vẫn không rõ. Người bệnh biết rõ mình mờ và thường mô tả được. Thứ tự xuất hiện các dấu hiệu ở bài đục thuỷ tinh thể: dấu hiệu sớm.

Glôcôm thể mạn tính thì ngược lại ở mọi điểm đáng lo. Nó thường không đau, không đỏ, và không làm mờ phần giữa nên người bệnh vẫn đọc được, vẫn xem tivi được. Cái mất đi là tầm nhìn phía ngoài, và người bệnh không mô tả là mờ — họ va vào cạnh bàn hoặc khung cửa, không thấy người đi ngang bên cạnh, bước hụt bậc thang, hoặc khó lái xe vì không nhận ra xe làn bên. Vì thế phát hiện thường đến từ người nhà hoặc từ buổi khám định kỳ chứ không từ lời than của người bệnh. Cơ chế này nói riêng ở bài thị trường mắt thu hẹp dần.

Khác nhau ở diễn biến, hướng xử lý và mức khẩn cấp

Về diễn biến: đục thuỷ tinh thể tiến triển chậm trong nhiều tháng đến vài năm, và việc chờ thêm một thời gian hợp lý không làm mất thị lực vĩnh viễn. Glôcôm cũng chậm nhưng mỗi giai đoạn chờ đều đổi bằng sợi thần kinh mất đi.

Về hướng xử lý: đục thuỷ tinh thể được xử lý bằng phẫu thuật thay thuỷ tinh thể nhân tạo khi đã cản trở sinh hoạt, làm một lần. Glôcôm là bệnh theo dõi lâu dài, mục tiêu là hạ và giữ nhãn áp để bảo vệ phần còn lại, nội dung ở bài glôcôm điều trị được tới đâu.

Về khả năng hồi phục — đây là khác biệt lớn nhất: phần thị lực giảm do đục thuỷ tinh thể thường lấy lại được, còn phần mất do glôcôm thì không.

Một người có thể mắc cả hai

Ở tuổi cao, hai bệnh cùng tồn tại là chuyện thường gặp, và điều đó thay đổi kỳ vọng về ca mổ. Nếu cụ vừa có đục thuỷ tinh thể vừa có glôcôm đã tổn thương thần kinh thị giác, ca mổ thay thuỷ tinh thể làm hình rõ trở lại ở phần võng mạc còn hoạt động, nhưng không lấy lại vùng tầm nhìn đã mất do glôcôm. Đây là lý do bác sĩ soi đáy mắt trước mổ và trao đổi trước với gia đình về mức kỳ vọng, thay vì để gia đình thất vọng sau mổ. Mặt rủi ro của ca mổ nói ở bài mổ đục thuỷ tinh thể có nguy hiểm không.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Vì glôcôm thể hay gặp gần như không có triệu chứng, không thể dựa vào cảm giác để quyết định đi khám.

Mốc nên đặt lịch khám

Nên đi khám khi nhìn kém hơn trước rõ rệt, khi chói đèn ban đêm tăng, khi đổi kính mà vẫn không rõ, khi một mắt kém hơn mắt kia, khi hay va vào đồ vật hoặc bước hụt bậc thang, hoặc đơn giản là khi đã quá lâu chưa khám. Ngoài ra nên tầm soát dù thấy bình thường nếu trên bốn mươi tuổi, có người thân ruột thịt bị glôcôm, cận thị nặng, có đái tháo đường, từng chấn thương mắt, hoặc đang dùng thuốc nhóm corticoid kéo dài. Chuẩn bị chung ở mục những điều cần biết trước khi đi khám, và cách phát hiện sớm ở bài glôcôm giai đoạn sớm phát hiện thế nào.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây không thuộc diễn biến chậm của cả hai bệnh và cần bác sĩ nhãn khoa xem ngay trong ngày:

• Đau nhức mắt dữ dội một bên kèm đau đầu, buồn nôn hoặc nôn.
• Nhìn thấy quầng sáng nhiều màu quanh bóng đèn, kèm nhìn mờ đi nhanh.
• Thị lực một bên hoặc hai bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Mắt đỏ nhiều kèm đau và sợ ánh sáng.
• Thấy chớp sáng, nhiều chấm đen bay đột ngột, hoặc một mảng tối kéo xuống che tầm nhìn.
• Nhìn đường thẳng thành cong, hoặc mất một khoảng ngay giữa tầm nhìn.
• Nhìn thấy hai hình của cùng một vật, nhất là khi kèm nói khó hoặc yếu tay chân.

Hai nhóm đầu gợi ý cơn glôcôm cấp, là cấp cứu nhãn khoa cần xử lý trong vòng giờ, mô tả ở bài cơn glôcôm cấp: đau mắt dữ dội. Nhóm chớp sáng và mảng tối thuộc trang chuyên khoa dịch kính – võng mạc, còn nhóm cuối có thể liên quan tới vấn đề ngoài mắt và cần cấp cứu.

4. Hướng xử lý: bác sĩ phân biệt bằng cách nào

Việc phân biệt không dựa vào lời kể mà dựa vào nhìn trực tiếp vào từng tầng của mắt.

Khám gồm những bước nào

Buổi khám gồm đo thị lực từng mắt, đo khúc xạ và thử kính, khám bằng đèn khe — bước này nhìn thẳng vào thuỷ tinh thể nên xác định được mức đục và vị trí đục, đo nhãn áp, rồi nhỏ giãn đồng tử soi đáy mắt để đánh giá đầu dây thần kinh thị giác. Hai bệnh được phân biệt ở đúng hai bước cuối: đèn khe cho biết có đục thuỷ tinh thể không, còn hình dạng đầu dây thần kinh cho biết có tổn thương kiểu glôcôm không. Khi nghi ngờ glôcôm, bác sĩ cho đo thị trường và các thăm dò đo bề dày lớp sợi thần kinh. Ý nghĩa con số nhãn áp ở bài đo nhãn áp là gì.

Hai hướng xử lý khác nhau

Với đục thuỷ tinh thể, giai đoạn đầu chỉ cần chỉnh kính và tăng ánh sáng; khi mức mờ đã cản trở việc thường ngày thì hướng xử lý là phẫu thuật, làm một lần và không phải theo dõi suốt đời vì bệnh đó. Với glôcôm, hướng xử lý là hạ nhãn áp xuống mức mắt chịu được rồi giữ ổn định lâu dài, thường bắt đầu bằng thuốc nhỏ dùng đều hằng ngày, và người bệnh cần tái khám định kỳ để theo dõi xu hướng. Khi có cả hai bệnh, kế hoạch được sắp xếp theo mức độ từng bệnh. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn đặt câu hỏi đúng và hiểu chẩn đoán trong hồ sơ. Nó không xác định được nhà bạn đang gặp bệnh nào, vì cả hai chỉ phân biệt được khi bác sĩ nhìn trực tiếp vào bên trong mắt bằng thiết bị chuyên dụng sau khi giãn đồng tử.

5. Việc gia đình làm được và những điều nên tránh

Phần này gồm các việc cụ thể, khác nhau tuỳ bệnh nào.

Việc làm được ngay

Trước hết, hỏi rõ và ghi lại tên bệnh trong hồ sơ, vì cách ứng xử của gia đình phụ thuộc hoàn toàn vào điều đó. Nếu là glôcôm: giữ lịch nhỏ thuốc hằng ngày kể cả khi mắt vẫn nhìn tốt, đi tái khám đúng hẹn, và báo cho anh chị em ruột cùng con cháu đi tầm soát. Nếu là đục thuỷ tinh thể: theo dõi mức ảnh hưởng tới sinh hoạt để quyết định thời điểm mổ, không cần chờ đục “chín”. Chung cho cả hai: tăng ánh sáng lối đi, dọn vật cản dưới sàn, lắp tay vịn, che từng mắt thử cho cụ mỗi vài tháng, và đưa khám mắt vào lịch định kỳ theo các mốc ở bài mắt người cao tuổi: lịch khám định kỳ.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Thuốc nhỏ mắt quảng cáo làm tan cườm không làm trong lại phần thuỷ tinh thể đã đục và không hạ được nhãn áp. Nghĩ rằng cứ mổ là xong cho mọi loại cườm là hiểu sai nguy hiểm, vì với glôcôm thì không có ca mổ nào lấy lại phần thị lực đã mất. Ngược lại, sợ tới mức không dám mổ đục thuỷ tinh thể cũng có cái giá riêng, vì nhìn kém kéo dài làm tăng nguy cơ ngã ở người cao tuổi. Nhỏ nước lá, đắp lá hay xông thảo dược lên mắt có thể gây viêm nhiễm. Massage quanh mắt và bài tập đảo mắt không tác động tới cả hai bệnh. Và chờ đến khi thấy mờ mới đi khám là chiến lược sai với glôcôm.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa glôcôm
• Chuyên khoa mắt người cao tuổi
• Chuyên khoa dịch kính – võng mạc
• Glôcôm giai đoạn sớm phát hiện thế nào
• Cơn glôcôm cấp: đau mắt dữ dội
• Glôcôm điều trị được tới đâu
• Đục thuỷ tinh thể: dấu hiệu sớm
• Glôcôm (cườm nước) là bệnh gì
• Thị trường mắt thu hẹp dần
• Đo nhãn áp là gì
• Mổ đục thuỷ tinh thể có nguy hiểm không
• Mắt người cao tuổi: lịch khám định kỳ
• Những điều cần biết trước khi đi khám