Dầu nóng bắn vào mắt khi nấu ăn: sơ cứu thế nào và khi nào cần khám?

Đang chiên rán, một giọt dầu bật lên mặt và có thể trúng mí hoặc mắt. Cảm giác rát làm người bị nạn muốn dụi, chườm đá hoặc nhỏ bất kỳ lọ thuốc nào có sẵn. Những phản ứng vội có thể khiến việc đánh giá khó hơn. Trước tiên hãy rời khỏi bếp, tránh thêm dầu nóng và kiểm tra bạn có bỏng ở mặt, mí, mắt hay còn bị hóa chất tẩy rửa bắn cùng lúc không. Nếu đau nhiều, nhìn mờ, khó mở mắt hoặc vùng bỏng rộng, cần được đánh giá y tế sớm.

Mí mắt có phản xạ nhắm nhanh nên đôi khi đỡ một phần nhiệt, nhưng không thể dựa vào việc “kịp nhắm” để chắc giác mạc không tổn thương. Dầu nóng khác dung dịch tẩy rửa hóa học; nếu có nước rửa bếp, chất tẩy hoặc hóa chất bắn vào mắt, hãy bắt đầu rửa mắt bằng nước sạch ngay và liên hệ cấp cứu. Bài này tập trung vào giọt dầu nóng, nhưng luôn hỏi rõ chất gì đã bắn vào mắt để sơ cứu đúng.

Việc đầu tiên là ngừng nguồn gây bỏng

Tắt bếp nếu làm được an toàn, đặt chảo xuống và tránh đứng sát vùng dầu tiếp tục bắn. Rửa tay trước khi chạm quanh mắt. Đừng cố gỡ một vật đang cắm trong mắt; nếu có vật sắc, mảnh thủy tinh hoặc kim loại kèm chấn thương, cần bảo vệ mắt không bị ép và đến cơ sở cấp cứu. Một vụ nổ nhỏ của dầu hay chảo vỡ có thể tạo nhiều dạng tổn thương cùng lúc.

Nếu chỉ có cảm giác một giọt dầu bắn vào bề mặt, có thể nhẹ nhàng rửa mắt bằng nước sạch mát vừa hoặc nước muối sinh lý vô trùng để loại bỏ phần còn lại và làm dịu, tránh tia nước mạnh. Đừng dùng nước đá hoặc đặt đá trực tiếp vào mắt. Nếu có kính áp tròng, tháo ra nếu lấy được dễ dàng, không cố kéo khi mắt đau hoặc kính dính; báo bác sĩ để hỗ trợ.

Sơ cứu tại nhà không thay khám khi triệu chứng còn. Nhiệt có thể làm tổn thương da mí, lông mi, kết mạc hoặc giác mạc. Một vết xước giác mạc có thể khiến đau và sợ sáng dù bên ngoài mắt không đỏ nhiều. Ngược lại, một vùng da mí đỏ nhìn đáng sợ chưa cho biết bề mặt nhãn cầu bị bỏng đến mức nào.

Những việc không nên làm

Không dụi mắt, vì ma sát có thể làm trầy bề mặt đang kích ứng. Không bôi dầu, bơ, kem đánh răng hoặc thuốc mỡ da lên mắt; những chất này không xử trí bỏng mắt và có thể cản trở khám. Không dùng thuốc nhỏ chứa corticoid, thuốc gây tê, thuốc co mạch hoặc đơn thuốc cũ nếu chưa được bác sĩ chỉ định cho lần tổn thương này. Thuốc gây tê dùng sai ngoài cơ sở y tế có thể làm hỏng giác mạc.

Đừng đắp bông dính vào vùng bỏng hoặc băng ép mắt. Nếu mí sưng, vật liệu dính hoặc vết thương sâu, nhân viên y tế cần đánh giá và chọn cách bảo vệ phù hợp. Đừng cố cạy mí ra bằng lực khi người bị nạn đau; nhờ cơ sở y tế hỗ trợ. Nếu bỏng da mặt rộng hoặc có khó thở do khói, ưu tiên cấp cứu toàn thân ngay.

Tránh tự thử mắt bằng cách soi đèn điện thoại sát mặt. Ánh sáng mạnh có thể tăng khó chịu và không giúp nhìn thấy tổn thương nhỏ trên giác mạc. Hỏi người bị nạn có nhìn được vật quen thuộc bằng từng mắt hay không, nhưng đừng trì hoãn khám để thực hiện phép kiểm tra tại nhà.

Dấu hiệu nào báo cần đi khám sớm?

Đau mắt, sợ sáng, chảy nước mắt liên tục, đỏ mắt, nhìn mờ, cảm giác cộm không giảm, không mở mắt được hoặc vùng da mí phồng rộp là những lý do cần khám sớm. Nếu một mắt nhìn kém hơn mắt kia sau sự cố, nên nói rõ khi gọi cơ sở khám. Người đeo kính áp tròng, từng phẫu thuật mắt hoặc có bệnh giác mạc cần đặc biệt thận trọng.

Nếu triệu chứng rất nhẹ và hết hoàn toàn sau khi rửa, vẫn nên theo dõi trong ngày. Đau tăng sau vài giờ, mắt đỏ hơn hoặc thị lực thay đổi là lý do khám lại. Bỏng mắt có thể đi kèm trầy xước mà ban đầu bạn chú ý chủ yếu đến da mặt. Không nên tự kết luận an toàn chỉ vì không nhìn thấy vết bỏng trong gương.

Nếu bạn không chắc thứ bắn vào mắt là dầu hay dung dịch vệ sinh bếp, hãy xem đó là khả năng hóa chất và rửa mắt bằng nước sạch ngay trong khi tìm trợ giúp y tế. Với hóa chất, việc trì hoãn rửa để chụp ảnh hoặc tìm “dung dịch trung hòa” có thể làm tổn thương nặng hơn. Mang nhãn sản phẩm đến cơ sở y tế nếu có, nhưng không chờ tìm đủ thông tin mới bắt đầu rửa.

Bác sĩ sẽ kiểm tra những gì?

Bác sĩ hỏi loại chất, nhiệt độ ước đoán, thời điểm tiếp xúc và sơ cứu đã làm. Họ đo thị lực, quan sát da mí, lông mi, kết mạc và giác mạc bằng đèn khe. Nhuộm bề mặt giác mạc có thể giúp thấy vùng trầy hay mất biểu mô. Nếu nghi bỏng sâu, dị vật hoặc hóa chất phối hợp, kế hoạch đánh giá và rửa sẽ khác.

Điều trị tùy vị trí, độ sâu và nguy cơ nhiễm trùng. Có trường hợp cần thuốc bôi trơn, thuốc theo đơn, che chắn hoặc tái khám gần; có trường hợp tổn thương da mí cần xử trí riêng. Không nên lấy đơn của người bị dầu bắn vào tay để dùng cho mắt. Mắt có cấu trúc mỏng và thuốc phù hợp phải được chọn sau khám.

Khi ra về, hỏi khi nào cần tái khám, được phép làm việc bếp lại chưa, thuốc nhỏ dùng mấy ngày và dấu hiệu nào phải quay lại ngay. Nếu được dán hoặc che mắt theo chỉ định, hỏi cách giữ sạch và thời điểm tháo. Một số thuốc làm mờ tạm thời, vì vậy nên nhờ người đưa về nếu chưa nhìn rõ.

Phòng tránh trong công việc bếp

Lau khô thực phẩm trước khi cho vào dầu, dùng dụng cụ dài và tránh để mặt ngay trên chảo. Không đổ nước vào dầu đang nóng. Nắp chắn dầu, bố trí bếp gọn và hướng cán chảo vào trong giúp giảm tình huống dầu văng. Khi chiên số lượng lớn hoặc ở bếp công nghiệp, kính bảo hộ phù hợp nguy cơ văng bắn có thể bảo vệ mắt; kính thời trang không thay thế kính bảo hộ.

Nhà bếp cũng có hóa chất tẩy rửa, nước sôi, hơi nóng và vật sắc. Nên biết sẵn vòi nước sạch có thể rửa mắt ở đâu, số điện thoại cơ sở y tế và người hỗ trợ khi có tai nạn. Cách chuẩn bị này không phải vì mọi giọt dầu đều gây bỏng nặng, mà vì vài giây đầu dễ hoảng và chọn cách xử lý sai.

Nếu làm việc theo ca, báo tai nạn cho người phụ trách để được hỗ trợ rời bếp, không tiếp tục đứng gần dầu nóng khi mắt chưa nhìn rõ. Ghi thời điểm, loại chất bắn và người chứng kiến nếu cần hồ sơ tai nạn lao động. Ưu tiên xử trí mắt trước các thủ tục hành chính.

Câu hỏi thường gặp

Dầu chỉ bắn vào mí, mắt vẫn nhìn rõ, có cần khám?

Nếu mí phồng rộp, sưng nhiều, đau tăng hoặc khó nhắm/mở mắt, nên khám. Mí bảo vệ giác mạc; tổn thương mí vẫn cần đánh giá.

Có nên chườm đá trực tiếp để hạ nhiệt?

Không đặt đá trực tiếp lên mắt. Nếu vùng da quanh mắt bị bỏng, hỏi nhân viên y tế cách làm mát an toàn; tránh gây lạnh quá mức hoặc ép lên nhãn cầu.

Rửa mắt xong hết rát có chắc không sao?

Không thể chắc nếu chưa khám. Theo dõi thị lực, đau và đỏ; đi khám sớm nếu bất kỳ triệu chứng nào còn hoặc tăng.

Dầu nóng và chất tẩy rửa bắn mắt sơ cứu giống nhau không?

Không hoàn toàn. Hóa chất là tình huống cần rửa mắt ngay và kéo dài trong khi tìm cấp cứu; không chờ xác định mức tổn thương. Hãy báo rõ chất tiếp xúc.

Đọc thêm: Mắt bị chấn thương do vật nhọn hoặc hóa chất và Dị vật bay vào mắt: xử trí thế nào?.

Nguồn tham khảo

Nguồn chuyên môn: AAO EyeWiki — Anterior Segment Trauma; NHS — Eye Injuries; NEI — First Aid Tips. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định trực tiếp.