Cành cây hoặc lá lúa quệt vào mắt: vì sao không tự lấy dị vật?

Trong lúc gặt lúa, tỉa cây hoặc đi qua bụi rậm, một lá nhọn quệt ngang mắt. Cảm giác cộm thường khiến người bị nạn muốn lấy khăn chà, dùng móng tay kéo “mảnh lá” ra hoặc nhỏ thuốc của người thân. Dù vết quệt có vẻ nhỏ, giác mạc có thể bị trầy và chất hữu cơ có thể mang vi sinh vật. Nhiễm trùng giác mạc sau chấn thương bằng vật liệu thực vật là tình huống cần được bác sĩ nghĩ tới, nhất là khi đau, đỏ hoặc mờ tăng dần.

Không phải mọi lần lá chạm mắt đều dẫn tới viêm loét. Nhưng mắt không có cách tự cho bạn biết vết xước sâu bao nhiêu chỉ qua cảm giác. Bài này hướng dẫn những việc an toàn đầu tiên, dấu hiệu cần khám sớm và cách phòng tránh cho người làm nông. Nếu có vật xuyên hoặc cắm trong mắt, không rửa mạnh, không tự rút; bảo vệ mắt khỏi lực đè và đi cấp cứu ngay.

Điều gì có thể xảy ra sau một cú quệt?

Lá lúa, cành cây hoặc gai có thể làm trầy lớp biểu mô giác mạc. Bề mặt giác mạc có nhiều đầu dây thần kinh nên vết trầy nhỏ vẫn có thể rất đau, chảy nước mắt và sợ sáng. Mảnh vật liệu có thể còn kẹt dưới mí, khiến mỗi lần chớp mắt lại cọ vào giác mạc. Ngoài ra, chấn thương thực vật có thể đưa nấm hoặc vi khuẩn vào bề mặt mắt; biểu hiện nhiễm trùng có thể rõ hơn sau đó chứ không nhất thiết ngay tại ruộng.

CDC ghi nhận chấn thương mắt do vật liệu thực vật như cành hoặc gai là một đường xâm nhập thường gặp của nhiễm nấm mắt. Điều này không có nghĩa cứ bị lá quệt là phải tự nhỏ thuốc kháng nấm. Thuốc điều trị phải dựa trên khám, đôi khi cần lấy mẫu và theo dõi; dùng sai thuốc, đặc biệt thuốc có corticoid, có thể làm tình trạng nặng hơn hoặc che dấu hiệu.

Một cú va chạm mạnh còn có thể gây thương tổn sâu, xuất huyết hoặc thủng nhãn cầu. Nếu mắt đau dữ dội, thị lực giảm nhiều, thấy biến dạng mắt, chảy máu hoặc vật cắm, coi là cấp cứu. Không áp dụng cách rửa dị vật nhẹ cho chấn thương nghi xuyên thủng.

Sơ cứu nếu không thấy vật cắm trong mắt

Ngừng làm việc, rửa tay, tránh dụi mắt. Nếu chỉ nghi bụi hoặc mảnh nhỏ nằm lỏng trên bề mặt, có thể rửa nhẹ bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý vô trùng. Chớp mắt tự nhiên giúp nước cuốn dị vật ra. Đừng đưa đầu vòi áp mạnh sát mắt, dùng que bông cọ trực tiếp lên giác mạc hoặc lộn mí bằng dụng cụ không sạch. Nếu bạn đeo kính áp tròng, tháo ra nếu dễ và giữ lại thông tin cho bác sĩ.

Nếu rửa xong vẫn cộm, đau, chảy nước mắt hoặc sợ sáng, cần khám để bác sĩ soi dưới mí và giác mạc. Có thể không còn dị vật mà vết xước vẫn gây cộm; cũng có thể mảnh nhỏ chưa ra. Tự kéo mí tìm mảnh lá trong ánh đèn yếu dễ làm tổn thương thêm. Thuốc tê nhỏ tại phòng khám có thể giúp bác sĩ kiểm tra, nhưng không nên tự dùng thuốc tê về nhà để làm mất đau.

Tránh băng ép mắt khi chưa được bác sĩ hướng dẫn. Nếu nghi vật xuyên hoặc vết thương sâu, cần che bảo vệ lỏng, không đè lên mắt và đi cấp cứu. Không lái xe nếu một mắt nhìn mờ hoặc sợ sáng nhiều; nhờ người khác đưa đi.

Vì sao không tự nhỏ thuốc cũ?

Một lọ “thuốc mắt đỏ” có thể chứa thuốc co mạch hoặc corticoid, không phù hợp vết trầy giác mạc hay nhiễm trùng. Lọ đã mở lâu có nguy cơ nhiễm bẩn. Kháng sinh hoặc kháng nấm cũng không phải dùng càng sớm bằng mọi giá theo ý người bệnh; bác sĩ cần xem có vết xước, ổ loét, dị vật hoặc tổn thương sâu rồi chọn thuốc và lịch theo dõi.

Nếu bạn đã nhỏ bất kỳ thuốc nào trước khi đến khám, mang vỏ hoặc chụp nhãn. Thông tin đó giúp bác sĩ hiểu dấu hiệu hiện tại và tránh phối hợp trùng. Đừng xấu hổ vì đã nghe lời người quen; chỉ cần nói thật để việc điều trị an toàn.

Nước lá, nước vo gạo, mật ong hoặc thuốc nam không vô trùng và không nên nhỏ vào mắt bị thương. Một vết xước mở ra đường cho vi khuẩn, nấm xâm nhập; việc thêm vật liệu không sạch có thể tăng nguy cơ nhiễm trùng. Rửa nhẹ bằng nước sạch khi phù hợp và khám chuyên môn là lựa chọn an toàn hơn.

Tại phòng khám, bác sĩ kiểm tra gì?

Bác sĩ hỏi loại vật quệt vào mắt, có phải cành ướt, đất, gai, rơm rạ hay không; thời gian từ lúc chấn thương; đã rửa và dùng thuốc gì. Họ đo thị lực, soi đèn khe, kiểm tra mí và có thể nhuộm giác mạc để thấy vết trầy. Nếu có vùng trắng đục, ổ loét hoặc dấu hiệu nhiễm trùng, có thể cần xét nghiệm và tái khám gần. Một mắt ban đầu chỉ trầy nhưng vài ngày sau xấu đi cần được đánh giá lại.

Khi nghi tổn thương sâu hoặc thủng, bác sĩ sẽ thay đổi cách khám và xử trí để tránh gây lực lên mắt. Vì vậy, hãy nói rõ nếu cú va mạnh, vật nhọn cắm hay thị lực giảm ngay sau chấn thương. Đừng để câu “chắc chỉ lá cây” khiến người khám bỏ qua cơ chế thật.

Nếu được kê thuốc, hỏi lịch nhỏ, khoảng cách giữa các loại, thời điểm tái khám và dấu hiệu phải quay lại trước hẹn. Điều trị nhiễm nấm giác mạc nếu xảy ra có thể kéo dài và đòi hỏi theo dõi sát; không bỏ thuốc chỉ vì bớt đau. Ngược lại, không dùng kéo dài một đơn cho vết trầy cũ vào lần tai nạn mới.

Dấu hiệu xấu đi cần nhận biết

Đau tăng, đỏ tăng, sợ sáng, nhiều ghèn, nhìn mờ hơn, xuất hiện đốm trắng trên giác mạc hoặc cảm giác cộm kéo dài là những lý do liên hệ bác sĩ ngay. Dù đã được chẩn đoán trầy nhẹ, một diễn biến xấu sau 24–48 giờ cần xem lại. Đừng dùng thuốc giảm đau để che triệu chứng rồi tiếp tục làm ruộng trong bụi và gió.

Nếu thị lực giảm đột ngột, mắt biến dạng, nghi vật cắm hoặc chảy dịch bất thường sau chấn thương, cần cấp cứu. Trường hợp một mắt vẫn nhìn rõ không bảo đảm mắt bị thương an toàn. Hãy giữ hồ sơ và thông tin thuốc để nơi tiếp nhận đánh giá nhanh hơn.

Phòng ngừa cho người làm nông

Kính bảo hộ che cả phía bên phù hợp với công việc có thể giảm nguy cơ lá, cành và đất bắn vào mắt. Kính thời trang hoặc kính râm hở bên không bảo vệ đủ khi cắt tỉa, dùng máy phát cỏ hay làm nơi nhiều cành nhọn. Kiểm tra kính không xước, gọng vừa, không mờ hơi đến mức người đeo bỏ ra khi làm việc.

Khi cắt cành hoặc dùng máy, bố trí người xung quanh tránh hướng vật văng; đội mũ và làm việc trong ánh sáng đủ. Nếu mắt có bệnh trước đó hoặc chỉ còn một mắt nhìn tốt, bảo vệ mắt đặc biệt quan trọng. Chuẩn bị nước sạch để sơ cứu bụi nhẹ, nhưng cần biết đường tới cơ sở khám mắt khi đau hoặc mờ không hết.

Câu hỏi thường gặp

Lá quệt mắt nhưng không thấy dị vật, có thể về ngủ chờ hết không?

Nếu còn đau, cộm, chảy nước mắt, sợ sáng hoặc nhìn mờ, nên khám. Vết xước có thể có dù dị vật đã ra.

Có nên tự lấy mảnh lá bằng tăm bông?

Không nên cọ giác mạc. Nếu rửa nhẹ không ra hoặc nghi vật mắc dưới mí, để nhân viên y tế kiểm tra với dụng cụ và ánh sáng phù hợp.

Chấn thương thực vật có chắc bị nấm không?

Không. Nhưng vật liệu thực vật là một yếu tố nguy cơ cần nói với bác sĩ, nhất là khi mắt xấu đi sau vài ngày.

Đã được kê thuốc mà mắt đau hơn thì chờ hết liệu trình?

Không. Liên hệ bác sĩ sớm để kiểm tra lại, đặc biệt nếu đỏ, sợ sáng hoặc thị lực giảm.

Đọc thêm: Dị vật bay vào mắt: xử trí thế nào? và Loét giác mạc: dấu hiệu nguy hiểm.

Nguồn tham khảo

Nguồn chuyên môn: CDC — How Fungal Eye Infections Happen; NEI — First Aid Tips; AAO EyeWiki — Pre-Ophthalmologist Management of Eye Trauma. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định trực tiếp.