Đồng tử trắng hoặc ánh sáng lạ trong ảnh chụp trẻ

Rất nhiều trường hợp bệnh mắt trẻ em được phát hiện không phải ở phòng khám mà trong một tấm ảnh gia đình. Bố mẹ chụp con bằng đèn flash, xem lại, và thấy một bên mắt sáng trắng hoặc vàng nhạt trong khi bên kia đỏ bình thường. Phản ứng phổ biến là cho rằng máy ảnh bị lỗi hoặc góc chụp không thuận. Đây là một trong số ít dấu hiệu ở mắt trẻ em mà việc bỏ qua có cái giá rất cao, nên bài này nói thẳng vào nó.

Trả lời ngắn: Ánh đỏ đều ở cả hai mắt khi chụp flash là hiện tượng bình thường. Nếu một bên có ánh trắng, vàng nhạt hoặc xám, hoặc hai bên khác hẳn nhau, đó là dấu hiệu cần bác sĩ nhãn khoa khám sớm — không chờ, không đợi tới đợt khám định kỳ. Nguyên nhân có nhiều mức độ khác nhau và chỉ khám mới phân biệt được, nhưng trong đó có những tình trạng mà phát hiện sớm tạo khác biệt lớn.

1. Vì sao mắt bình thường lại đỏ trong ảnh

Hiểu hiện tượng bình thường thì mới thấy được cái bất thường.

Ánh đỏ đến từ đâu

Khi đèn flash bật, ánh sáng đi qua đồng tử vào trong mắt, chiếu tới lớp võng mạc ở đáy mắt và phản chiếu trở ra ống kính. Võng mạc có nhiều mạch máu nuôi dưỡng, nên ánh sáng phản chiếu về mang màu đỏ hoặc đỏ cam. Đó chính là “mắt đỏ” trong ảnh — một hiện tượng hoàn toàn bình thường và thậm chí là dấu hiệu tốt, vì nó cho biết đường đi của ánh sáng từ đồng tử tới đáy mắt đang thông suốt.

Điều cần để ý không phải bản thân màu đỏ, mà là hai mắt có giống nhau không. Ở trẻ bình thường, hai bên cho ánh đỏ tương tự nhau về màu và độ sáng.

Khi ánh phản chiếu đổi màu

Nếu trên đường đi đó có thứ gì đó chắn lại hoặc thay đổi bề mặt phản chiếu, ánh sáng trả về sẽ không còn đỏ. Nó có thể thành trắng, vàng nhạt, hoặc xám. Tuỳ vị trí của thứ chắn đường mà biểu hiện khác nhau: có khi cả đồng tử trắng, có khi chỉ một vùng, có khi chỉ thấy ở một số góc chụp nhất định.

Đây là lý do một dấu hiệu chỉ xuất hiện trong một tấm ảnh vẫn đáng đi khám. Không thấy ở các tấm khác không có nghĩa là không có — chỉ có nghĩa là góc chụp đó không bắt được.

2. Nguyên nhân có thể có

Phần này liệt kê để gia đình hiểu vì sao cần khám sớm, không phải để tự chẩn đoán.

Các nhóm nguyên nhân

Ánh trắng trong đồng tử có thể đến từ nhiều tình trạng khác nhau, xếp theo vị trí gây ra nó:

• Môi trường trong suốt của mắt bị đục. Bình thường phần này trong như thuỷ tinh để ánh sáng đi qua; khi nó đục thì ánh sáng bị chặn và phản chiếu trở ra có màu nhạt.
• Bất thường ở đáy mắt hoặc võng mạc. Nhóm này gồm nhiều tình trạng khác nhau về mức độ, và một số cần được xử lý càng sớm càng tốt.
• Bất thường của các cấu trúc phía sau trong mắt làm thay đổi bề mặt phản chiếu.
• Tật khúc xạ nặng hoặc lệch trục hai mắt đôi khi cũng làm ánh phản chiếu hai bên khác nhau, dù mắt không có tổn thương thực thể.

Điểm chung của cả danh sách: không nhóm nào phân biệt được bằng cách nhìn ảnh. Việc xác định cần soi đáy mắt sau khi giãn đồng tử, và có khi cần thêm các thăm dò khác.

Vì sao không nên tự tra cứu để yên tâm

Khi tìm trên mạng, gia đình thường gặp ngay những thông tin nặng nề nhất và hoảng loạn, hoặc ngược lại gặp một lời trấn an nào đó rồi thôi không đi khám nữa. Cả hai hướng đều không giúp được gì. Thực tế là dải nguyên nhân rất rộng: có tình trạng chỉ cần theo dõi, có tình trạng cần can thiệp sớm. Việc đi khám vừa loại trừ được nhóm nặng, vừa cho gia đình câu trả lời thật thay vì phỏng đoán.

3. Nên làm gì khi thấy dấu hiệu này

Phần này là hướng dẫn hành động, càng cụ thể càng tốt.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem sớm, không chờ tới lịch tiêm chủng hay đợt khám định kỳ:

• Đồng tử một bên hoặc cả hai có ánh trắng, vàng nhạt hay xám khi chụp ảnh có flash, kể cả khi chỉ thấy ở một tấm.
• Hai mắt cho ánh phản chiếu khác hẳn nhau về màu hoặc độ sáng.
• Nhìn thẳng thấy con ngươi của trẻ có vùng đục hoặc màu lạ.
• Hai mắt lệch trục rõ, nhất là khi mới xuất hiện.
• Nhãn cầu một bên to bất thường hoặc lồi hơn bên kia.
• Trẻ sợ ánh sáng rõ rệt, chảy nước mắt liên tục một bên.
• Trẻ không nhìn theo mặt người, đồ vật ở mốc tuổi lẽ ra phải có.
• Rung giật nhãn cầu, hoặc trẻ có vẻ chỉ dùng một bên mắt.

Với nhóm này, đi khám sớm là việc nên làm ngay trong những ngày tới, không phải việc để dành tới lần khám sau. Các mốc thị giác theo tháng tuổi giúp bạn đối chiếu thêm ở bài trẻ chậm phản ứng với ánh sáng và đồ vật.

Chuẩn bị gì trước khi đi

• Giữ lại tấm ảnh và mang theo, kể cả khi bạn không chắc. Nếu có nhiều tấm chụp ở các góc khác nhau thì mang cả.
• Ghi lại bạn thấy dấu hiệu từ bao giờ, ở bên nào, và có thấy lặp lại không.
• Ghi lại các quan sát khác: con có nhìn theo đồ vật không, có hay nghiêng đầu không, có bị lệch mắt không.
• Nói rõ tiền sử: quá trình sinh, có sinh non không, trong nhà có ai mắc bệnh mắt từ nhỏ không.
• Chuẩn bị tinh thần buổi khám có thể phải nhỏ thuốc giãn đồng tử, sau đó trẻ sẽ nhìn gần mờ và nhạy sáng trong vài giờ. Nên mang mũ rộng vành và tránh xếp lịch sát giờ đi học.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ hỏi bệnh sử, quan sát mắt bên ngoài, kiểm tra phản xạ đồng tử, quan sát vị trí phản chiếu ánh đèn trên hai giác mạc, đánh giá khả năng nhìn theo của trẻ, khám vận nhãn. Bước quyết định là soi đáy mắt sau khi giãn đồng tử để nhìn trực tiếp vào bên trong. Tuỳ những gì thấy được, bác sĩ có thể chỉ định thêm các thăm dò khác hoặc chuyển tiếp chuyên sâu. Nội dung một buổi khám mắt cho trẻ mô tả ở bài khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học. Chuyên khoa phụ trách là nhược thị và lác, thuộc chuyên khoa mắt trẻ em.

4. Vì sao thời gian lại quan trọng

Có hai lý do độc lập nhau, và cả hai đều đáng biết.

Lý do thứ nhất: nguyên nhân nền

Một số tình trạng gây ánh trắng trong đồng tử cần được xử lý sớm, và khoảng thời gian từ lúc phát hiện tới lúc xử lý ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả. Đây là lý do các tài liệu nhãn nhi đều xếp dấu hiệu này vào nhóm cần khám sớm chứ không chờ.

Lý do thứ hai: thị lực đang phát triển

Ngay cả khi nguyên nhân nền không nguy hiểm, việc có thứ gì đó chắn đường ánh sáng vào mắt trong giai đoạn phát triển thị giác vẫn để lại hậu quả riêng. Bên bị che gần như không gửi được ảnh rõ lên não, nên đường xử lý thị giác của nó kém phát triển — đó là nhược thị, và nhóm do bị che thường hình thành nhanh và sâu hơn các nhóm khác. Cơ chế ở bài nhược thị ở trẻ là gì, còn giới hạn thời gian điều trị ở bài nhược thị điều trị được đến tuổi nào.

Nói cách khác, kể cả khi kết quả khám là tin tốt về nguyên nhân, việc đi sớm vẫn có giá trị vì nó giữ lại dư địa cho phần thị lực. Các nguyên nhân che đường ánh sáng khác như sụp mi mô tả ở bài sụp mi ở trẻ nhỏ; trường hợp mắt lệch trục ở bài lác mắt ở trẻ có tự hết không.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn nhận ra dấu hiệu và biết cần làm gì tiếp theo. Nó không xác định được nguyên nhân, không đánh giá được mức độ, và không nói được trường hợp của con bạn thuộc nhóm nào. Cả ba đều cần soi đáy mắt trực tiếp.

5. Việc nên tránh

Danh sách này ngắn vì chỉ có một thông điệp: đừng để chậm.

Đừng cho rằng đó là lỗi máy ảnh hoặc góc chụp rồi bỏ qua. Đừng chờ xem các tấm ảnh sau có lặp lại không, vì dấu hiệu có thể chỉ bắt được ở một góc. Đừng xoá tấm ảnh đó — nó là thứ có ích cho bác sĩ.

Ngoài ra: đừng tự tra cứu để tự trấn an hoặc tự kết luận, vì dải nguyên nhân rất rộng và không phân biệt được qua ảnh. Đừng chờ tới mũi tiêm kế tiếp mới hỏi. Đừng nhỏ bất kỳ thuốc gì vào mắt con khi chưa có chỉ định. Đừng nhỏ nước lá, sữa mẹ hay bất kỳ thứ gì không phải thuốc vào mắt bé. Đừng dùng đèn pin rọi thẳng vào mắt con nhiều lần để tự kiểm tra. Đừng nghĩ trẻ chưa biết nói thì chưa khám mắt được. Và đừng bỏ tái khám nếu bác sĩ hẹn theo dõi, kể cả khi lần khám đầu cho kết quả yên tâm. Các câu hỏi thường gặp ở mục hỏi đáp mắt trẻ em; nếu con lớn hơn và đang tăng độ cận thì xem thêm kiểm soát cận thị và bài thời gian ngoài trời và cận thị ở trẻ.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Nhược thị và lác
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Kiểm soát cận thị
• Sụp mi ở trẻ nhỏ
• Khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học
• Lác mắt ở trẻ có tự hết không
• Trẻ chậm phản ứng với ánh sáng và đồ vật
• Nhược thị ở trẻ là gì
• Nhược thị điều trị được đến tuổi nào
• Thời gian ngoài trời và cận thị ở trẻ
• Hỏi đáp mắt trẻ em