Trẻ chậm phản ứng với ánh sáng và đồ vật: mốc thị giác theo tháng tuổi

Có một nhóm câu hỏi rất hay gặp ở phòng khám nhãn nhi, và tất cả đều xoay quanh cùng một nỗi băn khoăn: con đã mấy tháng rồi mà chưa thấy nhìn theo đồ vật, chưa thấy cười đáp lại khi mình cúi xuống, chưa thấy với tay về phía đồ chơi. Người nhà mỗi người nói một kiểu, có người bảo cứ chờ thêm, có người bảo đi khám ngay. Cách gỡ rối là nắm được các mốc thị giác theo tháng tuổi, để biết đâu là khác biệt cá nhân và đâu là chậm cần xem.

Trả lời ngắn: Thị giác của trẻ phát triển theo trình tự khá đều — từ chỗ chỉ nhìn rõ ở khoảng cách rất gần, tới nhìn theo vật di chuyển, tới với tay chính xác. Mỗi mốc có một khoảng thời gian rộng chứ không phải một ngày cố định, nên chậm hơn bạn cùng tuổi vài tuần thường không nói lên điều gì. Điều đáng chú ý là khi trẻ bỏ hẳn một mốc, hoặc có kèm dấu hiệu bất thường nhìn thấy được ở mắt.

1. Vì sao thị giác phải phát triển dần

Đây là chỗ nhiều người bất ngờ: trẻ sơ sinh không nhìn được như người lớn ngay từ đầu.

Mắt và não cùng lớn lên

Khi chào đời, cấu trúc mắt của trẻ đã có đủ nhưng chưa hoàn thiện, và quan trọng hơn là vùng não xử lý hình ảnh vẫn đang hình thành. Việc nhìn thấy hoàn tất ở não chứ không dừng ở mắt, nên khả năng nhìn của trẻ tăng dần song song với việc vùng não đó được luyện tập bằng chính các hình ảnh nó nhận được. Cơ chế này bàn kỹ ở bài nhược thị ở trẻ là gì.

Hệ quả thực tế: trẻ sơ sinh chỉ nhìn rõ trong một khoảng cách rất ngắn, tương đương khoảng cách từ mặt bé tới mặt người đang bế. Thế giới xa hơn thế còn mờ. Điều này hoàn toàn bình thường và cũng lý giải vì sao khuôn mặt người là thứ trẻ phản ứng sớm nhất.

Vì sao mốc là khoảng chứ không phải ngày

Các mốc phát triển luôn được mô tả bằng khoảng thời gian rộng, vì trẻ khác nhau đi qua chúng ở nhịp khác nhau. Một bé đạt mốc sớm hơn bé nhà hàng xóm vài tuần không có nghĩa bé kia có vấn đề. Điều đáng theo dõi là trình tự có được giữ không và trẻ có tiến lên không, chứ không phải con số ngày tháng chính xác.

Với trẻ sinh non còn có thêm một điểm: các mốc thường được tính theo tuổi hiệu chỉnh chứ không theo ngày sinh, nên gia đình nên hỏi rõ bác sĩ về cách tính cho trường hợp của con mình.

2. Các mốc theo tháng tuổi

Phần dưới đây là mô tả xu hướng chung để gia đình biết nên quan sát gì, không phải bảng chấm điểm.

Giai đoạn sơ sinh và những tuần đầu

Ở giai đoạn này trẻ nhìn rõ nhất ở khoảng cách rất gần. Những gì có thể quan sát: trẻ có phản ứng khi có ánh sáng mạnh chiếu tới — nheo mắt, chớp, hoặc quay đầu tránh; trẻ nhìn chăm chú vào khuôn mặt người đang bế trong khoảnh khắc ngắn. Hai mắt có thể lệch nhau thoáng qua và điều đó thường gặp ở lứa tuổi này, mô tả ở bài mắt trẻ sơ sinh hơi lác.

Vài tháng đầu

Đây là giai đoạn thay đổi rõ nhất. Những gì thường xuất hiện: trẻ nhìn theo một vật hoặc một khuôn mặt di chuyển chậm qua trước mắt; trẻ bắt đầu cười đáp lại khi thấy mặt người quen; hai mắt phối hợp ổn định hơn và các đợt lệch thoáng qua thưa dần rồi hết; trẻ chú ý tới các vật có tương phản mạnh hơn là các vật màu nhạt.

Mốc hai mắt hết lệch ở giai đoạn này có ý nghĩa riêng, vì lệch còn kéo dài sau khoảng bốn tháng tuổi không còn được coi là hiện tượng của thời kỳ tập phối hợp.

Nửa cuối năm đầu và sau đó

Khi khả năng nhìn tăng lên, trẻ chuyển từ chỗ chỉ quan sát sang chỗ dùng mắt để điều khiển tay: với tay về phía đồ chơi và ngày càng bắt trúng, chuyển đồ vật từ tay này sang tay kia, để ý tới các chi tiết nhỏ, nhìn theo vật rơi xuống đất, nhận ra người quen từ xa hơn trước. Sang giai đoạn tập bò và tập đi, mắt tham gia vào việc ước lượng khoảng cách và tránh vật cản. Đến tuổi mẫu giáo, trẻ nhận ra hình, ghép hình, và bắt đầu để ý tới chữ. Thị lực lúc này đã đo được bằng bảng hình, chi tiết ở bài trẻ mấy tuổi thì đo mắt được.

3. Khi nào cần đi khám

Nguyên tắc chung: mốc trễ vài tuần thì theo dõi, mốc bỏ hẳn hoặc có dấu hiệu ở mắt thì đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem sớm, không chờ tới mũi tiêm hay đợt khám định kỳ kế tiếp:

• Đồng tử có ánh trắng thay vì đỏ khi chụp ảnh có flash, dù chỉ ở một bên.
• Con ngươi có vùng đục, hoặc nhãn cầu trông to bất thường.
• Mi mắt sụp che một phần đồng tử.
• Rung giật nhãn cầu — hai mắt cứ dao động qua lại không giữ yên được.
• Trẻ không có phản ứng gì với ánh sáng mạnh.
• Trẻ sợ ánh sáng rõ rệt, nhắm nghiền mắt khi ra chỗ sáng, chảy nước mắt liên tục.
• Hai mắt lệch trục rõ ở trẻ trên bốn tháng tuổi.
• Trẻ không nhìn theo mặt người ở mốc tuổi lẽ ra phải có.

Nhóm ánh trắng trong đồng tử cần nhấn mạnh vì nó có thể là dấu hiệu của những tình trạng cần xử lý sớm — mô tả ở bài đồng tử trắng hoặc ánh sáng lạ trong ảnh chụp trẻ. Trường hợp sụp mi và ảnh hưởng của nó tới thị lực ở bài sụp mi ở trẻ nhỏ.

Các trường hợp nên khám trong thời gian gần

Ngoài nhóm trên, hãy đưa con đi khám nếu: trẻ bỏ hẳn một mốc mà bạn thấy các bé cùng tuổi đều đã qua; trẻ có vẻ chỉ dùng một bên mắt, hoặc phản ứng khác hẳn khi bạn che từng bên; trẻ hay nghiêng đầu hoặc quay mặt một kiểu cố định để nhìn; trong nhà có người bị lác, nhược thị, hoặc bệnh mắt từ nhỏ; trẻ sinh non hoặc có bệnh lý cần theo dõi; hoặc đơn giản là bạn thấy có gì đó chưa ổn dù không gọi tên được.

Việc đi khám sớm có giá trị vì thời gian là yếu tố quyết định ở nhóm bệnh mắt trẻ em — lý do đầy đủ ở bài nhược thị điều trị được đến tuổi nào.

4. Buổi khám cho trẻ chưa biết nói

Rào cản lớn nhất thường là suy nghĩ rằng bé chưa hợp tác được thì chưa khám được.

Trẻ chưa biết nói vẫn đánh giá được

Bác sĩ nhãn nhi có nhiều cách không cần trẻ trả lời: quan sát phản ứng của trẻ với ánh sáng và với đồ vật, xem trẻ có nhìn theo và giữ được tầm nhìn không, so sánh phản ứng khi che từng bên mắt, quan sát vị trí phản chiếu ánh đèn trên hai giác mạc, làm nghiệm pháp che mắt. Bác sĩ cũng đo khúc xạ sau khi nhỏ thuốc liệt điều tiết — việc này làm được ở trẻ rất nhỏ — rồi soi đèn khe và soi đáy mắt để loại trừ tổn thương thực thể. Nội dung một buổi khám đầy đủ ở bài khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học.

Gia đình nên chuẩn bị: cho bé bú và ngủ đủ trước khi đi, mang theo đồ chơi quen thuộc, ghi lại từ trước những gì mình quan sát được và từ bao giờ. Nếu bạn thấy điểm bất thường trong ảnh chụp có flash thì mang theo cả ảnh đó. Chuyên khoa phụ trách nhóm này là nhược thị và lác, thuộc chuyên khoa mắt trẻ em.

Chậm ở mắt và chậm chung không phải một

Có một điểm dễ nhầm đáng nói. Trẻ chậm phản ứng với đồ vật không phải lúc nào cũng do mắt — nó có thể liên quan tới phát triển chung, tới thính giác, hoặc tới các yếu tố khác. Ngược lại, một trẻ có vấn đề ở mắt cũng có thể bị nhìn nhầm là chậm chung. Vì vậy khi đưa con đi khám mắt, hãy nói rõ toàn bộ những gì bạn quan sát được, kể cả các mốc không thuộc về mắt, để bác sĩ biết cần phối hợp với chuyên khoa nào.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn biết nên quan sát gì và khi nào nên đi khám. Nó không đo được thị lực của bé, không xác định được nguyên nhân chậm, và không phân biệt được chậm do mắt với chậm vì lý do khác.

5. Việc nên tránh

Vài điều dưới đây làm chậm việc phát hiện, và ở lứa tuổi này thời gian rất có giá.

Đừng so con với một bé cụ thể nào rồi kết luận, vì mỗi mốc có khoảng thời gian rộng. Nhưng cũng đừng dùng câu “mỗi bé một khác” để bỏ qua việc con bỏ hẳn một mốc. Đừng chờ tới khi con biết nói mới cho đi khám mắt.

Ngoài ra: đừng bỏ qua ánh trắng trong đồng tử vì nghĩ là lỗi máy ảnh hoặc góc chụp. Đừng dùng đèn pin rọi thẳng vào mắt con nhiều lần để tự kiểm tra. Đừng nhỏ bất kỳ thuốc gì vào mắt con khi chưa có chỉ định, kể cả thuốc được người quen mách. Đừng nhỏ nước lá hay sữa mẹ vào mắt bé. Đừng che một bên mắt của con trong thời gian dài để “tập” khi chưa có chỉ định. Đừng để màn hình thay cho các hoạt động nhìn xa gần đa dạng ở lứa tuổi nhỏ — ảnh hưởng của thời gian nhìn màn hình bàn ở bài trẻ học trực tuyến nhiều ảnh hưởng mắt thế nào. Và nếu con đã đi học và bắt đầu có độ cận, xem thêm kiểm soát cận thị. Các câu hỏi thường gặp ở mục hỏi đáp mắt trẻ em.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Nhược thị và lác
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Kiểm soát cận thị
• Đồng tử trắng hoặc ánh sáng lạ trong ảnh chụp trẻ
• Sụp mi ở trẻ nhỏ
• Nhược thị điều trị được đến tuổi nào
• Nhược thị ở trẻ là gì
• Mắt trẻ sơ sinh hơi lác
• Trẻ mấy tuổi thì đo mắt được
• Khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học
• Trẻ học trực tuyến nhiều ảnh hưởng mắt thế nào
• Hỏi đáp mắt trẻ em