Lác trong và lác ngoài khác nhau thế nào?

Sau buổi khám, nhiều phụ huynh cầm về một tờ giấy có ghi vài chữ mà mình không hiểu, kèm cảm giác lẽ ra nên hỏi thêm lúc còn ở phòng khám. Trong nhóm bệnh lác, cách phân loại tưởng phức tạp nhưng thực ra dựa trên vài trục rất dễ hình dung: mắt lệch về hướng nào, lệch thường xuyên hay thỉnh thoảng, và lệch có liên quan tới độ kính hay không. Nắm được ba trục này là đọc được phần lớn những gì bác sĩ ghi.

Trả lời ngắn: Lác trong là mắt lệch vào phía mũi, lác ngoài là mắt lệch ra phía thái dương. Ngoài hướng lệch, bác sĩ còn phân theo mức thường xuyên (lúc nào cũng lệch hay chỉ thỉnh thoảng), theo bên (một bên cố định hay luân phiên hai bên), và theo việc lệch có liên quan tới độ viễn chưa chỉnh hay không. Mỗi kiểu có hướng xử lý riêng.

1. Trục thứ nhất: hướng lệch

Đây là trục cơ bản nhất và cũng là thứ nhìn thấy được.

Lác trong

Mắt lệch vào phía trong, tức về phía sống mũi. Đây là kiểu hay gặp ở trẻ nhỏ. Trong nhóm này có một dạng đáng chú ý vì cách xử lý khác hẳn: dạng liên quan tới độ viễn chưa được chỉnh.

Cơ chế của dạng đó như sau. Khi mắt bị viễn, để nhìn rõ trẻ phải huy động khả năng điều tiết của thuỷ tinh thể nhiều hơn bình thường. Nhưng trong hệ thần kinh, việc điều tiết đi kèm với phản xạ đưa hai mắt hướng vào trong. Trẻ càng cố nhìn rõ thì hai mắt càng bị kéo vào trong, và kết quả là lác. Điểm quan trọng: ở dạng này, chỉnh kính đúng độ chính là phần điều trị, vì khi mắt không phải cố điều tiết nữa thì phản xạ kéo vào trong cũng giảm. Đây là lý do đo khúc xạ sau khi nhỏ thuốc liệt điều tiết là bước bắt buộc — nếu đo thường, độ viễn thật bị che giấu và cả chẩn đoán lẫn điều trị đều lệch.

Lác ngoài

Mắt lệch ra phía ngoài, về phía thái dương. Kiểu này thường xuất hiện muộn hơn lác trong và có một đặc điểm hay gặp: lúc đầu chỉ lệch từng lúc, thường khi trẻ mệt, buồn ngủ, ốm, hoặc khi nhìn ra xa và lơ đãng. Nhiều gia đình để ý thấy con chỉ lệch vào cuối ngày hoặc chỉ khi xem tivi.

Đặc điểm này khiến lác ngoài dễ bị coi nhẹ, vì phần lớn thời gian hai mắt vẫn thẳng. Nhưng xu hướng chung là các đợt lệch xuất hiện dày hơn theo thời gian. Vì vậy việc bác sĩ theo dõi mức thường xuyên qua các lần tái khám không phải hình thức — đó là cách đánh giá tình trạng đang ổn định hay đang tiến triển.

Các hướng lệch khác

Ngoài hai hướng chính, mắt còn có thể lệch lên trên hoặc xuống dưới, và các dạng này có thể đi kèm với lác trong hoặc lác ngoài. Chúng thường liên quan tới hoạt động của một nhóm cơ vận nhãn cụ thể. Một biểu hiện gợi ý ở nhóm này là trẻ nghiêng đầu hoặc quay mặt một kiểu cố định khi nhìn, vì đó là cách trẻ tự tìm tư thế mà hai mắt phối hợp được dễ nhất trong khả năng của mình. Tư thế đầu bất thường kéo dài là lý do đáng đưa con đi khám.

2. Trục thứ hai và thứ ba

Hai trục này giải thích phần còn lại của những gì bác sĩ ghi.

Thường xuyên hay từng lúc

Lác thường xuyên là hai mắt lệch trong hầu hết thời gian. Lác từng lúc là chỉ lệch trong một số tình huống, còn lại vẫn thẳng. Sự phân biệt này quan trọng vì nó nói lên khả năng phối hợp hai mắt còn tới đâu: khi còn giữ được nhiều thời gian thẳng, khả năng nhìn nổi thường được bảo tồn tốt hơn.

Khả năng nhìn nổi là thứ đáng nói riêng. Khi hai mắt cùng hướng về một điểm, não ghép hai ảnh hơi khác nhau thành cảm nhận chiều sâu, nhờ đó ta ước lượng được khoảng cách, rót nước không tràn, bắt được bóng đang bay tới. Khả năng này cũng hình thành trong giai đoạn phát triển thị giác và phụ thuộc vào việc hai mắt có phối hợp được trong giai đoạn đó hay không. Đây là lý do bác sĩ đánh giá nó trong buổi khám, và cũng là lý do nhóm lác từng lúc vẫn cần theo dõi dù trông có vẻ nhẹ.

Một bên cố định hay luân phiên

Nếu luôn cùng một mắt lệch, nghĩa là não đã chọn hẳn bên kia làm mắt chủ đạo và bỏ qua bên lệch — đây là nhóm nguy cơ nhược thị cao hơn. Nếu trẻ lệch luân phiên, lúc mắt này lúc mắt kia, nghĩa là cả hai bên đều được dùng, nên nguy cơ nhược thị thấp hơn dù mức lệch có thể tương đương. Cơ chế nhược thị nói riêng ở bài nhược thị ở trẻ là gì.

Đây là lý do một trẻ lệch trông rõ hơn chưa chắc đã nặng hơn về mặt thị lực so với một trẻ lệch nhẹ nhưng luôn ở một bên. Mức độ nhìn thấy được và mức độ ảnh hưởng tới thị giác là hai chuyện khác nhau.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem sớm:

• Lác xuất hiện đột ngột ở trẻ trước đó hai mắt vẫn thẳng.
• Lác kèm nhìn đôi, đau đầu, buồn nôn hoặc nôn.
• Đồng tử một bên có ánh trắng khi chụp ảnh có flash.
• Lác kèm sụp mi, hoặc hai đồng tử không đều nhau.
• Trẻ nghiêng đầu hoặc quay mặt cố định để nhìn.
• Mắt hạn chế liếc về một hướng nào đó.
• Thị lực một bên giảm nhanh trong thời gian ngắn.

Nhóm lác mới xuất hiện đột ngột ở trẻ lớn cần được xem sớm vì có thể liên quan tới nguyên nhân thần kinh. Trường hợp sụp mi kèm theo mô tả ở bài sụp mi ở trẻ nhỏ.

3. Vì sao cách phân loại lại quan trọng

Vì nó dẫn thẳng tới hướng xử lý.

Mỗi kiểu một hướng

Ở dạng lác trong liên quan tới độ viễn, chỉnh kính đúng có thể làm hai mắt thẳng lại, và việc mổ trong trường hợp này là không cần thiết. Ở các dạng khác, kính không giải quyết được vấn đề lệch trục và bác sĩ cân nhắc can thiệp lên cơ vận nhãn. Ở nhóm lệch luôn một bên, việc điều trị nhược thị thường phải làm song song hoặc làm trước — cách bịt mắt ở bài bịt mắt điều trị nhược thị.

Nói cách khác, hai đứa trẻ cùng “bị lác” có thể nhận hai kế hoạch điều trị khác hẳn nhau, và điều đó bình thường. Việc hàng xóm kể con họ được mổ không có nghĩa con bạn cũng cần mổ, và ngược lại. Ngay cả khi hai trẻ cùng một kiểu lác, mức lệch đo được và tình trạng thị lực hai bên vẫn có thể dẫn tới hai lộ trình khác nhau về thứ tự và thời điểm.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ hỏi bệnh sử — lệch từ bao giờ, thường xuyên hay từng lúc, lệch lúc nào trong ngày, một bên hay đổi bên, gia đình có ai bị không. Sau đó quan sát vị trí phản chiếu ánh đèn trên hai giác mạc, làm nghiệm pháp che mắt để xác định kiểu lác và phân biệt với lác giả, đo mức lệch bằng dụng cụ chuyên dụng ở cả nhìn xa và nhìn gần, kiểm tra vận động mắt theo các hướng, đánh giá khả năng nhìn nổi. Kế đó là đo thị lực từng mắt và đo khúc xạ sau khi nhỏ thuốc liệt điều tiết, rồi soi đèn khe và soi đáy mắt. Nội dung buổi khám cho trẻ ở bài khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học; trường hợp mắt lệch thoáng qua ở trẻ vài tháng tuổi ở bài mắt trẻ sơ sinh hơi lác. Chuyên khoa phụ trách là nhược thị và lác, thuộc chuyên khoa mắt trẻ em; nếu con đang tăng độ cận, xem thêm kiểm soát cận thị và bài kiểm soát tiến triển cận thị là gì.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn hiểu các thuật ngữ trong sổ khám. Nó không xác định được con bạn thuộc kiểu nào, không đo được mức lệch, và không quyết định được hướng xử lý — cả ba đều thuộc về bác sĩ sau khi khám.

4. Việc nên tránh

Phần này gom các hiểu lầm hay gặp về phân loại.

Đừng tự xếp loại cho con dựa trên ảnh chụp hoặc mô tả đọc được, vì cùng một biểu hiện bên ngoài có thể ứng với các kiểu khác nhau. Đừng so sánh kế hoạch điều trị của con mình với con nhà khác. Đừng cho rằng lệch ít nghĩa là nhẹ, vì lệch nhẹ nhưng luôn cùng một bên lại có nguy cơ nhược thị cao hơn.

Ngoài ra: đừng cắt kính theo độ đo ở tiệm mà chưa nhỏ liệt điều tiết, vì với dạng lác trong liên quan tới viễn thì độ đo sai làm hỏng cả hướng điều trị. Đừng bỏ đeo kính khi thấy mắt con đã thẳng hơn — ở dạng đó, mắt thẳng là nhờ kính chứ không phải đã hết. Đừng tự tập các bài tập mắt tìm trên mạng khi chưa có chỉ định. Đừng bịt mắt theo lịch tự nghĩ ra. Đừng bỏ tái khám ở nhóm lác từng lúc, vì đó chính là nhóm cần theo dõi xu hướng. Đừng chờ tới khi lệch thường xuyên mới đi khám. Và đừng để con bị trêu chọc mà không được giải thích cho hiểu. Các câu hỏi thường gặp ở mục hỏi đáp mắt trẻ em.

5. Câu hỏi thường gặp

6. Đọc thêm

• Nhược thị và lác
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Kiểm soát cận thị
• Mắt trẻ sơ sinh hơi lác
• Bịt mắt điều trị nhược thị
• Sụp mi ở trẻ nhỏ
• Kiểm soát tiến triển cận thị là gì
• Nhược thị ở trẻ là gì
• Khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học
• Hỏi đáp mắt trẻ em