Sưng nề quanh mắt kèm sốt: dấu hiệu nhiễm trùng lan rộng

Mi mắt sưng lên là chuyện rất thường gặp và phần lớn không nghiêm trọng — dị ứng, côn trùng đốt, chắp lẹo, hay đơn giản là ngủ dậy húp mắt. Nhưng có một tổ hợp cần được tách riêng: sưng nề quanh mắt đi kèm với sốt. Khi hai thứ này xuất hiện cùng nhau, đó là tín hiệu cho thấy phản ứng không còn khu trú tại chỗ, và vùng quanh hốc mắt lại là nơi mà nhiễm trùng lan rộng có hậu quả đặc biệt.

Trả lời ngắn: Sưng nề quanh mắt kèm sốt là dấu hiệu cần đi khám ngay trong hôm nay, nhất là ở trẻ nhỏ. Điều cần đánh giá là nhiễm trùng đang khu trú ở phần mi phía trước hay đã lan vào phần mô sâu trong hốc mắt, vì hai mức này khác nhau rất nhiều về hướng xử lý. Các dấu hiệu gợi ý lan sâu gồm mắt lồi hơn bên kia, đau khi liếc, hạn chế liếc, nhìn đôi và nhìn mờ.

1. Vì sao vùng quanh mắt lại đáng lưu ý

Có lý do giải phẫu rất cụ thể cho việc này.

Hốc mắt là một khoang kín nằm sát nhiều thứ quan trọng

Nhãn cầu nằm trong một hốc xương, cùng với các cơ vận nhãn, mạch máu, mỡ đệm và dây thần kinh thị giác. Đây là một khoang tương đối kín và không có nhiều chỗ để nở ra. Khi có tình trạng viêm nhiễm làm mô trong đó phù nề, áp lực trong hốc mắt tăng lên, và các cấu trúc nằm bên trong — đặc biệt là dây thần kinh thị giác — chịu ảnh hưởng.

Ngoài ra, hốc mắt nằm sát các xoang mặt và có những đường thông với các cấu trúc phía sau. Đây là lý do một nhiễm trùng khởi đầu ở vùng lân cận có thể lan tới hốc mắt, và cũng là lý do nhóm này được xếp vào diện cần xử lý sớm chứ không theo dõi tại nhà.

Sốt là chi tiết làm đổi mức khẩn trương

Sưng mi đơn thuần thường là phản ứng tại chỗ. Nhưng khi có sốt kèm theo, khả năng đây là một quá trình nhiễm trùng có tính hệ thống tăng lên rõ rệt. Đây là lý do bài này lấy tổ hợp sưng cộng sốt làm mốc, thay vì chỉ nói về sưng mi.

Ở trẻ nhỏ, tổ hợp này cần được xem sớm hơn nữa, vì diễn biến ở trẻ thường nhanh hơn và trẻ khó mô tả các triệu chứng như đau khi liếc hay nhìn đôi.

Nhiễm trùng thường đi vào từ đâu

Biết các đường vào hay gặp giúp bạn kể đúng bệnh sử, và đây là phần bác sĩ luôn hỏi.

Đường hay gặp nhất là từ các xoang cạnh mũi, do hốc mắt nằm sát và ngăn cách với xoang chỉ bằng những vách xương mỏng. Vì vậy một đợt viêm mũi xoang kéo dài ngay trước khi mắt sưng là chi tiết rất đáng nói với bác sĩ. Đường thứ hai là từ một tổn thương ngoài da vùng mặt — mụn nhọt, vết xước, vết côn trùng đốt bị gãi, hoặc vết thương. Đường thứ ba là từ các cấu trúc của chính mi mắt và đường dẫn nước mắt. Ngoài ra còn có trường hợp sau chấn thương hoặc sau can thiệp vùng mặt.

Vì vậy khi đi khám, hãy kể lại cả những chuyện tưởng như không liên quan tới mắt: đợt cảm cúm hay ngạt mũi kéo dài mấy hôm trước, cái mụn ở cánh mũi bạn đã nặn, vết xước khi cạo râu, hay chuyện con bạn bị muỗi đốt rồi gãi nhiều ở vùng mi.

2. Phân biệt hai mức

Đây là phần có giá trị thực tế nhất, vì nó quyết định mức khẩn trương.

Khu trú phía trước và lan vào sâu

Nói một cách đơn giản, viêm nhiễm ở vùng này có thể nằm ở phần mô phía trước — tức là ở mi và tổ chức nông quanh mắt — hoặc đã vào phần mô sâu bên trong hốc mắt. Cả hai đều biểu hiện ra ngoài bằng sưng đỏ, nên nhìn từ bên ngoài không phân biệt được.

Điều phân biệt được nằm ở các dấu hiệu liên quan tới bản thân nhãn cầu và vận động của nó. Nếu tình trạng chỉ ở phía trước thì nhãn cầu vẫn ở đúng vị trí, liếc bình thường, thị lực không đổi. Nếu đã vào sâu thì bắt đầu xuất hiện nhóm dấu hiệu dưới đây.

Nhóm dấu hiệu gợi ý đã lan sâu

• Mắt lồi hơn bên kia, nhìn nghiêng thấy rõ hơn nhìn thẳng.
• Đau khi liếc mắt, đau tăng lên khi nhìn về một hướng nào đó.
• Liếc bị hạn chế — mắt không đưa hết được về một phía.
• Nhìn một vật thành hai — cơ chế bàn ở bài nhìn đôi, nhìn nhoè.
• Thị lực giảm so với trước, dù chỉ giảm nhẹ.
• Cảm giác căng tức sâu trong hốc mắt chứ không chỉ rát ngoài da.
• Sốt cao, mệt nhiều, hoặc tình trạng chung xấu đi nhanh.

Bạn không cần tự phân loại. Việc của bạn là quan sát và ghi lại các điểm trên rồi đi khám, vì đây chính là những thông tin bác sĩ cần và cũng là những thứ dễ bị bỏ sót nếu không chú ý từ trước.

Ở trẻ nhỏ thì quan sát gì

Trẻ khó nói được là đau khi liếc hay nhìn đôi, nên hãy quan sát thay: trẻ có tránh nhìn về một hướng không, có nghiêng đầu một kiểu lạ không, có quấy khóc khi bạn thử cho trẻ nhìn theo đồ vật không, mi có sưng tới mức không mở được mắt không, và trẻ có bỏ ăn, li bì, sốt cao không.

3. Nên làm gì

Ngắn gọn: đi khám ngay trong hôm nay, và đừng tự xử lý tại nhà.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

• Sưng nề quanh mắt kèm sốt, ở bất kỳ lứa tuổi nào, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
• Sưng lan nhanh trong vài giờ, hoặc lan sang vùng má, trán, sống mũi.
• Mắt lồi hơn bên kia, hoặc mi sưng tới mức không mở được mắt.
• Đau khi liếc mắt, liếc bị hạn chế, hoặc nhìn một vật thành hai.
• Thị lực giảm, hoặc nhìn màu sắc nhợt đi so với mắt bên kia.
• Sưng kèm nhức đầu dữ dội, nôn, hoặc lơ mơ.
• Sưng xuất hiện sau một chấn thương hoặc sau khi có vết thương ở vùng mặt.
• Sưng ở người có tiểu đường, đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, hoặc có bệnh nền làm giảm sức đề kháng.

Nhóm cuối cần lưu ý riêng vì diễn biến có thể khác so với người khoẻ mạnh — người có tiểu đường nên xem thêm bài biến chứng mắt ở người tiểu đường.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ hỏi bệnh sử — sưng từ bao giờ, một bên hay hai bên, sốt bao nhiêu, trước đó có viêm mũi xoang, có mụn nhọt vùng mặt, có chấn thương hay côn trùng đốt không. Sau đó khám vùng mi và tổ chức quanh mắt, đo thị lực từng mắt, khám phản xạ đồng tử, đánh giá xem nhãn cầu có lồi không và có hạn chế liếc không, đo nhãn áp, soi đèn khe và soi đáy mắt.

Tuỳ mức độ, bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu và thăm dò hình ảnh vùng hốc mắt và xoang, và có thể cần phối hợp với chuyên khoa tai mũi họng. Việc đánh giá lại nhiều lần trong ngày đầu là bình thường ở nhóm này. Thông tin liên hệ ở trang liên hệ; nhóm tổn thương ở đáy mắt thuộc dịch kính võng mạc, nhóm liên quan tới nhãn áp thuộc glôcôm.

Việc không nên làm

Đừng nặn, chích, hay bóp bất cứ chỗ sưng nào ở vùng mặt và quanh mắt. Đừng đắp lá, đắp thuốc nam, hay bôi các chất không phải thuốc lên vùng sưng. Đừng tự mua kháng sinh uống theo lời mách rồi chờ, vì làm vậy có thể khiến triệu chứng dịu bớt trong khi quá trình bên trong vẫn tiếp diễn và việc đánh giá sau đó khó hơn. Đừng tự nhỏ thuốc có chứa corticoid vào mắt. Đừng chườm nóng khi chưa rõ bản chất. Đừng chờ qua đêm xem sáng mai có đỡ không khi đã có sốt. Và đừng bỏ dở đợt điều trị khi thấy đã đỡ.

4. Những trường hợp sưng mi không kèm sốt

Nói cho cân bằng, phần lớn sưng mi không thuộc nhóm trên.

Sưng nhẹ cả hai mi khi ngủ dậy rồi giảm dần trong buổi sáng thường là hiện tượng thông thường. Sưng kèm ngứa nhiều, đỏ và chảy nước mắt gợi ý phản ứng dị ứng. Một nốt sưng khu trú ở bờ mi, đau khi ấn, không sốt thì thường là chắp hoặc lẹo. Sưng sau khi bị côn trùng đốt cũng khá thường gặp.

Nhóm này vẫn nên đi khám nếu kéo dài, tái đi tái lại, hoặc kèm khó chịu nhiều — nhưng không tính bằng giờ như nhóm có sốt. Điểm phân biệt cần nhớ vẫn là: có sốt không, và có dấu hiệu nào ở bản thân nhãn cầu không. Các dấu hiệu cấp cứu khác ở mắt liệt kê tại bài mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay, nhóm nhạy sáng bất thường ở bài mắt nhạy cảm với ánh sáng bất thường, và nhóm mỏi mắt do màn hình ở bài nhức mỏi mắt khi nhìn máy tính lâu. Người có bệnh tim mạch xem thêm cao huyết áp ảnh hưởng tới mắt. Các nội dung khác ở mục kiến thức nhãn khoa.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn nhận ra tổ hợp cần đi khám ngay và biết nên quan sát gì. Nó không phân biệt được nhiễm trùng đang ở mức nào, không đánh giá được mức độ, và không thay được khám trực tiếp cùng các thăm dò hình ảnh.

5. Câu hỏi thường gặp

6. Đọc thêm

• Kiến thức nhãn khoa
• Dịch kính võng mạc
• Glôcôm
• Mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay
• Nhìn đôi, nhìn nhoè
• Mắt nhạy cảm với ánh sáng bất thường
• Nhức mỏi mắt khi nhìn máy tính lâu
• Biến chứng mắt ở người tiểu đường
• Cao huyết áp ảnh hưởng tới mắt
• Liên hệ