Hàn điện và tia cực tím: vì sao mắt đau sau nhiều giờ

Nhiều thợ hàn kể lại cùng một kiểu chuyện: lúc làm việc không thấy gì bất thường, về đến nhà, ăn tối xong thì mắt bắt đầu đau dữ dội như có cát trong mắt, càng về khuya càng nặng. Khoảng trễ này khiến người bị dễ nhầm nguyên nhân, và cũng khiến nhiều người coi nhẹ việc bảo hộ. Bài này giải thích vì sao có khoảng trễ đó và cách xử lý khi đã xảy ra.

Trả lời ngắn: Hàn điện phát ra tia cực tím có thể gây bỏng lớp biểu mô giác mạc chỉ sau vài giây tiếp xúc mà không có bảo hộ đúng chuẩn, nhưng cảm giác đau thường xuất hiện trễ, khoảng ba đến mười hai giờ sau. Đây gọi là viêm giác mạc do tia cực tím, dân gian hay gọi “đau mắt hàn”. Phần lớn trường hợp tự hồi phục trong một đến hai ngày nếu được nghỉ mắt và chăm sóc đúng, nhưng cần khám nếu đau quá dữ dội, không đỡ sau hai ngày, hoặc lặp lại nhiều lần.

1. Vì sao mắt đau sau khi đã hàn xong nhiều giờ

Đây là điểm gây hiểu nhầm nhiều nhất với người mới làm nghề.

Cơ chế khoảng trễ

Tia cực tím từ hồ quang hàn làm tổn thương lớp tế bào biểu mô ngoài cùng của giác mạc — lớp mỏng phủ trên tròng đen. Ngay lúc bị tổn thương, lớp này thường không đau, vì tia cực tím phá hỏng tế bào chứ không lập tức làm lộ các đầu mút thần kinh nằm bên dưới. Cảm giác đau đến khi các tế bào đã hỏng bắt đầu chết và bong ra khỏi bề mặt, để trần phần thần kinh cảm giác rất dày ở giác mạc. Quá trình đó mất khoảng ba đến mười hai giờ, đúng lúc người thợ đã về nhà, nghỉ ngơi, đôi khi đã ngủ và giật mình tỉnh vì đau.

Khoảng trễ cũng giải thích một điều hay gặp: mức độ đau không tỷ lệ với cảm giác lúc làm. Người thợ tự đánh giá ca hàn đó bình thường nên không nghĩ mắt đã bị gì, rồi đến đêm lại là đợt đau nặng nhất trong tháng.

Tia cực tím từ hồ quang khác gì ánh sáng thường

Hồ quang hàn phát ra dải tia cực tím mạnh hơn nhiều so với nắng giữa trưa, và phát ở khoảng cách rất gần mắt. Đây là lý do vài giây đủ gây tổn thương, trong khi làm việc ngoài nắng cả buổi thường không dẫn tới cùng một kết cục.

Ánh sáng màn hình máy tính hay điện thoại là chuyện khác hẳn: màn hình không phát tia cực tím ở mức gây bỏng biểu mô, và vấn đề nó gây ra thuộc nhóm mỏi mắt chứ không phải tổn thương cấp — bàn riêng ở bài ánh sáng xanh từ màn hình.

Vì sao không cần nhìn thẳng vào hồ quang mới bị

Nhiều người nghĩ chỉ nhìn trực tiếp và lâu vào tia hồ quang mới nguy hiểm. Thực tế tia cực tím phản xạ từ tường, sàn và vật liệu kim loại quanh khu vực làm việc. Chỉ vài giây tiếp xúc không bảo hộ — ngó qua kiểm tra mối hàn của đồng nghiệp, nhấc mặt nạ lên để nhìn cho rõ — cũng đủ gây tổn thương, nhất là khi lặp lại nhiều lần trong một ca.

Nhóm bị bỏ sót nhiều là người không hàn nhưng làm việc gần: thợ nguội, người lắp đặt, người phụ đưa vật liệu, học viên đứng xem. Họ không cầm kìm hàn nên không nghĩ mình cần che mắt.

2. Triệu chứng và cách nhận biết

Bộ triệu chứng khá đặc trưng, nhất là khi ghép với mốc thời gian.

Biểu hiện điển hình

• Đau dữ dội, cảm giác như có cát hoặc dị vật cấn trong mắt.
• Chảy nước mắt liên tục, khó mở mắt.
• Sợ ánh sáng rõ rệt, nhìn mờ tạm thời.
• Mắt đỏ, mí mắt sưng nhẹ.
• Triệu chứng thường ở cả hai mắt nếu không đeo bảo hộ, vì cả hai mắt cùng nhận tia.

Diễn biến theo giờ

Biết trước diễn biến giúp nhận ra lúc nào là bất thường. Vài giờ sau khi hàn, mắt bắt đầu cộm và sợ sáng. Đau tăng dần và thường nặng nhất trong khoảng nửa đêm tới gần sáng, kèm chảy nước mắt nhiều tới mức không mở được mắt. Sang ngày thứ hai, cảm giác cấn giảm đi khi lớp biểu mô bắt đầu lành lại.

Điều đáng để ý là hướng đi của triệu chứng. Nếu sau hai ngày mà đau vẫn giữ nguyên hoặc nặng thêm, hoặc mắt mờ đi thay vì sáng dần lên, thì diễn biến đã lệch khỏi kiểu thông thường và cần được khám.

Phân biệt với dị vật cơ học

Cảm giác cấn của viêm giác mạc do tia cực tím dễ nhầm với mảnh kim loại bay vào mắt trong lúc hàn hoặc mài. Điểm khác nằm ở thời gian và số bên bị: viêm do tia cực tím xuất hiện trễ vài giờ và thường ở cả hai mắt, còn dị vật cơ học gây cấn ngay lúc xảy ra và gần như luôn ở một bên.

Nếu nghi có mảnh kim loại thật, cần được lấy ra tại cơ sở y tế, không tự dụi và không nhờ người cùng tổ lấy bằng tăm hay góc giấy. Mạt sắt nằm lâu còn để lại vòng rỉ quanh chỗ cắm, phần này phải do bác sĩ xử lý. Tổn thương do bụi và hoá chất nói riêng ở bài bụi và hoá chất trong môi trường làm việc.

3. Xử lý ban đầu tại nhà

Áp dụng khi triệu chứng ở mức đau, cộm, chảy nước mắt mà không có dấu hiệu nặng ở mục 4.

Việc nên làm

• Nghỉ mắt hoàn toàn, tránh ánh sáng mạnh, có thể đeo kính râm trong nhà nếu sợ sáng nhiều.
• Chườm mát nhẹ lên mí mắt, không chườm trực tiếp lên nhãn cầu, để giảm khó chịu.
• Dùng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản nếu có sẵn, giúp giảm khô rát.
• Không dụi mắt dù rất muốn, vì dụi làm lớp biểu mô đang bong tổn thương thêm.
• Nhắm mắt nghỉ, tránh nhìn màn hình điện thoại hoặc tivi trong thời gian đau nhiều.

Nhắm mắt nghỉ có tác dụng thật: mỗi lần chớp, mi mắt lại quét qua vùng biểu mô đang hở, nên giảm số lần chớp giúp bề mặt yên để lành. Đó cũng là lý do phòng tối và ngủ được một giấc thường giúp nhiều hơn thuốc mua ở hiệu.

Việc không nên làm

Không tự nhỏ thuốc gây tê mắt khi chưa có chỉ định. Thuốc gây tê làm mất cảm giác bảo vệ tự nhiên, nên người bệnh dễ dụi mắt hoặc tiếp tục làm việc mà không nhận ra mình đang làm tổn thương nặng thêm. Không băng kín mắt qua đêm nếu không có hướng dẫn của bác sĩ. Không tự dùng thuốc nhỏ có corticoid theo lời mách, vì nhóm này có thể làm tổn thương giác mạc nặng thêm. Không nhỏ sữa, nước lá hay các thứ dân gian vào mắt đang trầy.

Và không quay lại hàn tiếp trong lúc mắt còn đau. Bề mặt đang hở thì lần phơi nhiễm kế tiếp gây tổn thương sâu hơn và cũng dễ nhiễm khuẩn hơn.

4. 🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những trường hợp dưới đây không nên tự xử lý ở nhà mà cần bác sĩ nhãn khoa xem trong hôm nay:

• Đau không giảm hoặc nặng hơn sau hai ngày tự chăm sóc.
• Nghi có mảnh kim loại trong mắt kèm với phơi nhiễm tia cực tím.
• Thị lực giảm rõ rệt, không chỉ mờ tạm thời do chảy nước mắt.
• Mắt đỏ kèm chảy mủ hoặc dịch bất thường, có thể là nhiễm khuẩn thêm vào.
• Có đốm trắng đục nhìn thấy được trên tròng đen.
• Đau tái diễn nhiều lần trong thời gian ngắn, dấu hiệu bảo hộ chưa đủ.
• Trẻ em hoặc người xung quanh khu vực hàn bị ảnh hưởng mà không rõ mức tiếp xúc.

Nếu tổn thương xảy ra trong ca, hãy báo quản lý và bộ phận y tế của công ty. Đây thuộc diện tai nạn lao động, và việc ghi nhận có ý nghĩa cả cho chế độ lẫn cho việc rà soát bảo hộ của tổ.

5. Khi đi khám và những gì bác sĩ làm

Buổi khám xác định tổn thương sâu tới đâu và loại trừ những thứ không phải do tia cực tím.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ hỏi mốc thời gian — hàn lúc nào, đau bắt đầu sau bao lâu, một bên hay hai bên, dùng bảo hộ loại nào — rồi đo thị lực và khám đèn khe, loại kính hiển vi có khe sáng hẹp nhìn được từng lớp bề mặt mắt. Thường có thêm bước nhuộm bề mặt bằng thuốc nhỏ có màu, giúp thấy rõ vùng biểu mô đã bong: viêm do tia cực tím hay để lại nhiều điểm mất biểu mô rải rác trên cả hai giác mạc, hình ảnh khác với vết xước đơn lẻ của dị vật.

Bác sĩ cũng lật mi để tìm mạt kim loại ẩn ở mặt trong mi trên, chỗ tự soi gương không bao giờ thấy. Hướng xử lý tuỳ mức tổn thương, thường gồm thuốc tra hỗ trợ lành biểu mô và phòng nhiễm khuẩn, cùng hẹn kiểm tra lại nếu tổn thương rộng. Nhóm bệnh ở bề mặt mắt thuộc chuyên khoa giác mạc – kết mạc; thông tin cơ sở theo địa bàn ở mục khu vực và trang khám mắt Bắc Giang.

Nếu đã lâu chưa kiểm tra, nên đo khúc xạ luôn trong buổi khám. Thợ hàn phải nhìn chi tiết nhỏ qua kính lọc tối, nên độ kính không đúng làm họ đưa mặt lại gần mối hàn hơn mức cần. Người trên bốn mươi tuổi còn khó nhìn gần thêm, mô tả ở bài viễn thị ở người trưởng thành, còn người đã có tật khúc xạ xem nhóm cận thị.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết mô tả cơ chế, diễn biến và cách xử lý ban đầu. Nó không xác định được giác mạc bạn tổn thương rộng hay sâu tới đâu, không phân biệt được viêm do tia cực tím với nhiễm khuẩn đã cộng thêm, không tìm được mảnh kim loại ẩn dưới mi, và không thay được khám đèn khe.

6. Phòng ngừa cho lần sau

Phần này quyết định có lần sau hay không.

Kính hàn đúng chuẩn

Mặt nạ hoặc kính hàn cần có kính lọc tia cực tím và giảm cường độ sáng, chọn số phù hợp với dòng hàn đang dùng — khác hoàn toàn với kính bảo hộ chống bụi. Kính lọc quá sáng thì không đủ bảo vệ, quá tối thì người thợ phải nhấc mặt nạ lên để nhìn, và đó chính là lúc bị. Người đứng gần khu vực hàn, dù không trực tiếp hàn, cũng cần bảo hộ tương đương. Cách chọn và lý do nhiều người bỏ không dùng đúng ở bài đeo kính bảo hộ đúng cách.

Ngăn khu vực hàn với người không liên quan

Dùng màn chắn hàn để tia cực tím không lan sang khu vực làm việc khác. Một tấm màn đặt đúng chỗ bảo vệ được cả tổ, kể cả những người không ai nghĩ tới việc cấp bảo hộ cho họ. Nếu thường có người qua lại, đặt biển báo và hàn ở khu vực cố định có tác dụng hơn nhắc bằng miệng.

Việc nên tránh

Đừng nhấc mặt nạ lên để ngắm mối hàn khi hồ quang còn cháy. Đừng hàn khi mặt nạ nứt kính lọc hoặc mất tấm che, và đừng dùng kính hàn của người khác mà không xem số kính lọc. Đừng để học viên hoặc người phụ đứng xem mà không che mắt. Đừng nghĩ hàn ngắn vài giây thì không sao, vì tổn thương tính theo tổng số lần trong ca. Và đừng chờ tới khi đau nhiều lần mới đổi bảo hộ, vì sau mỗi đợt mắt cần thời gian mới trở lại bình thường.

Sau khi mắt đã lành, nếu công việc còn phải nhìn màn hình hoặc chi tiết nhỏ nhiều giờ, nhịp nghỉ mắt đều đặn giúp giảm mỏi, cách làm ở bài quy tắc 20-20-20 cho người làm máy tính.

7. Câu hỏi thường gặp

8. Đọc thêm

• Khu vực
• Chuyên khoa giác mạc – kết mạc
• Chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị
• Quy tắc 20-20-20 cho người làm máy tính
• Ánh sáng xanh từ màn hình
• Đeo kính bảo hộ đúng cách
• Viễn thị ở người trưởng thành
• Khám mắt Bắc Giang
• Bụi và hoá chất trong môi trường làm việc