Tăng huyết áp và võng mạc: khi mạch máu mắt bị tổn thương

Bạn đi khám sức khỏe định kỳ, huyết áp đo được cao hơn bình thường đã vài năm nhưng vẫn thấy nhìn rõ nên chưa để tâm. Lần này bác sĩ nội khoa dặn nên đi soi đáy mắt. Bạn ngạc nhiên vì mắt có vấn đề gì đâu. Thực ra huyết áp cao lâu ngày âm thầm làm hỏng những mạch máu nhỏ nhất trong cơ thể, và võng mạc — lớp mô cảm nhận ánh sáng ở đáy mắt — là nơi hiếm hoi bác sĩ nhìn thấy trực tiếp các mạch máu đó qua đèn soi.

Trả lời ngắn: Bệnh võng mạc do tăng huyết áp là tổn thương mạch máu võng mạc do huyết áp cao kéo dài. Giai đoạn nhẹ thường không có triệu chứng, chỉ phát hiện khi soi đáy mắt. Khi nặng có thể gây mờ mắt, xuất huyết võng mạc, phù gai thị. Nếu bạn có tăng huyết áp, hãy soi đáy mắt định kỳ; còn nếu mờ mắt đột ngột kèm đau đầu dữ dội, buồn nôn, hãy đến khoa cấp cứu ngay.

1. Vì sao huyết áp cao làm hỏng mạch máu võng mạc

Hiểu cơ chế giúp bạn thấy vì sao bác sĩ coi mắt là “cửa sổ” phản ánh tình trạng mạch máu của cả cơ thể, chứ không chỉ là chuyện riêng của mắt.

Thành mạch dày lên và hẹp lại

Áp lực máu cao đè lên thành các động mạch nhỏ trong võng mạc suốt ngày đêm. Để chịu đựng, thành mạch phản ứng bằng cách dày lên và cứng lại, khiến lòng mạch hẹp dần. Khi soi đáy mắt, bác sĩ thấy các động mạch mảnh hơn, sáng bóng bất thường và co nhỏ so với tĩnh mạch đi kèm. Người ta gọi hình ảnh động mạch phản chiếu ánh đèn soi này là “dây đồng”, rồi khi nặng hơn thành “dây bạc”. Đây là những thay đổi sớm nhất, thường xuất hiện trước khi bạn cảm nhận được bất kỳ điều gì.

Bắt chéo động mạch và tĩnh mạch

Trong võng mạc, động mạch và tĩnh mạch nhiều chỗ nằm bắt chéo nhau và cùng chung một lớp vỏ bọc mỏng. Khi động mạch dày cứng do huyết áp cao, nó đè lên tĩnh mạch tại điểm bắt chéo, làm dòng máu tĩnh mạch bị nghẽn lại. Dấu hiệu bắt chéo động-tĩnh mạch này là một trong những mốc bác sĩ dùng để đánh giá mức độ tổn thương và ước lượng huyết áp đã cao trong bao lâu. Tình trạng nghẽn kéo dài còn làm tăng nguy cơ tắc mạch máu võng mạc, một biến cố có thể gây mất thị lực nhanh.

Khi mạch máu rò rỉ và võng mạc bị tổn thương

Nếu huyết áp tiếp tục cao, thành mạch yếu đi và bắt đầu rò rỉ. Máu thoát ra tạo thành các đám xuất huyết hình ngọn nến nằm dọc theo lớp sợi thần kinh võng mạc. Chất dịch và mỡ thoát mạch đọng lại thành xuất tiết màu vàng, còn vùng thiếu máu cục bộ tạo ra các đám xuất tiết bông trắng xốp do sợi thần kinh bị phù nề. Đây là dấu hiệu tổn thương đã sang giai đoạn rõ rệt, cho thấy huyết áp đã cao đủ lâu để phá vỡ hàng rào bảo vệ mạch máu. Ở giai đoạn này bác sĩ mắt và bác sĩ nội khoa cần phối hợp chặt để kiểm soát huyết áp.

Phù gai thị — dấu hiệu cấp cứu

Nặng nhất là phù gai thị: đầu dây thần kinh thị giác nơi đi vào võng mạc bị sưng phù do huyết áp tăng rất cao và đột ngột. Đây là biểu hiện của tăng huyết áp ác tính, một tình huống cấp cứu đe dọa cả tính mạng chứ không riêng thị lực. Khi thấy phù gai thị, bác sĩ mắt sẽ liên hệ ngay với bác sĩ nội khoa để hạ huyết áp khẩn cấp, vì lúc này các cơ quan khác như não và thận cũng đang bị đe dọa. Với người trẻ có huyết áp cao mà chưa được điều trị, đây đôi khi lại là lần khám phát hiện ra bệnh.

Vì sao đa số giai đoạn nhẹ không có triệu chứng

Tổn thương võng mạc do tăng huyết áp giai đoạn đầu có thể không gây triệu chứng, nên người bệnh vẫn có thể thấy mắt nhìn rõ. Chỉ khi xuất huyết hoặc phù lan tới hoàng điểm — vùng trung tâm giúp nhìn sắc nét — thì thị lực mới giảm. Lúc đó bạn có thể thấy mờ ở giữa tầm nhìn, nhìn đường thẳng bị cong, hoặc có một vùng mờ cố định. Đó là lý do bệnh thường được phát hiện tình cờ khi soi đáy mắt, và cũng là lý do người tăng huyết áp cần khám mắt định kỳ dù chưa thấy mờ.

2. Khi nào cần đi khám

Vì phần lớn tổn thương diễn ra âm thầm, việc phân biệt khi nào cần đi ngay và khi nào khám định kỳ rất quan trọng với người có huyết áp cao.

🔴 Đi khám ngay trong hôm nay

• Mờ mắt đột ngột một hoặc hai bên, đặc biệt khi đang biết mình huyết áp cao.
• Mờ mắt kèm đau đầu dữ dội, buồn nôn, nôn — có thể là tăng huyết áp ác tính.
• Xuất hiện ám điểm, một vùng tối cố định che một phần tầm nhìn.
• Nhìn thấy nhiều đốm đen hoặc vệt máu trôi trước mắt xuất hiện đột ngột.
• Huyết áp đo tại nhà tăng vọt bất thường kèm bất kỳ thay đổi thị lực nào.

Danh sách rộng hơn ở bài mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay. Trường hợp mắt mờ đột ngột một bên cũng cần được khám sớm.

Nên đi khám trong vài ngày tới

• Đã được chẩn đoán tăng huyết áp nhưng chưa từng soi đáy mắt lần nào.
• Huyết áp kiểm soát chưa ổn định, hay quên uống thuốc, chỉ số dao động nhiều.
• Vừa có kết quả khám nội khoa khuyên nên soi đáy mắt để đánh giá mạch máu.
• Có kèm đái tháo đường — hai bệnh cộng lại làm tổn thương võng mạc nặng hơn, như mô tả ở bài biến chứng mắt ở người tiểu đường.

Buổi khám thường gồm những gì

Bác sĩ đo thị lực từng mắt, rồi nhỏ thuốc giãn đồng tử để soi đáy mắt cho rõ toàn bộ võng mạc. Đây là bước then chốt, vì soi đáy mắt là cách nhìn thấy trực tiếp động mạch, tĩnh mạch và gai thị. Bác sĩ đánh giá độ hẹp động mạch, dấu bắt chéo, xuất huyết, xuất tiết và tình trạng gai thị. Huyết áp cũng được đo lại tại chỗ, và bác sĩ hỏi kỹ tiền sử tăng huyết áp cùng các thuốc đang dùng để phối hợp với bác sĩ nội khoa. Nếu cần theo dõi đúng hướng, bác sĩ có thể chụp hình đáy mắt để lưu hồ sơ và so sánh lần sau.

3. Xử lý và những điều cần biết

Điều quan trọng nhất cần nhớ: tổn thương võng mạc do tăng huyết áp phản ánh vấn đề toàn thân, nên chìa khóa nằm ở kiểm soát huyết áp chứ không phải ở thuốc nhỏ mắt.

Việc nên làm

Kiểm soát huyết áp đều đặn theo chỉ định của bác sĩ nội khoa. Uống thuốc hạ huyết áp đúng giờ, đo huyết áp tại nhà và ghi lại là cách bảo vệ võng mạc hiệu quả nhất.

Soi đáy mắt định kỳ theo hẹn, ngay cả khi mắt vẫn nhìn rõ, vì tổn thương giai đoạn sớm không có triệu chứng và chỉ thấy được qua thăm khám. Với người tăng huyết áp lâu năm, đây là việc nên duy trì đều đặn như đo huyết áp.

Kết hợp điều chỉnh lối sống: giảm muối, hạn chế rượu bia, bỏ thuốc lá, vận động đều và giữ cân nặng hợp lý. Những việc này hỗ trợ hạ huyết áp và giảm gánh nặng lên mạch máu, kể cả mạch máu nhỏ trong võng mạc.

Khám thêm nếu có đái tháo đường hoặc mỡ máu cao, vì các bệnh này cộng hưởng làm mạch máu võng mạc xuống cấp nhanh hơn.

Việc không nên làm

Đừng nghĩ mắt nhìn rõ nghĩa là võng mạc không sao. Phần lớn tổn thương do tăng huyết áp âm thầm, thị lực chỉ giảm khi đã tiến triển đáng kể.

Đừng tự ý ngừng thuốc hạ huyết áp khi thấy khỏe. Huyết áp dao động mạnh còn nguy hiểm hơn cho mạch máu võng mạc so với mức cao ổn định.

Đừng tìm thuốc nhỏ mắt để “chữa” tổn thương võng mạc. Không có thuốc nhỏ nào thay được việc kiểm soát huyết áp toàn thân.

Đừng bỏ qua mờ mắt kèm đau đầu dữ dội. Đây có thể là dấu hiệu tăng huyết áp ác tính cần cấp cứu ngay, tuyệt đối không được chờ.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn hiểu cơ chế và biết khi nào cần đi khám. Nó không soi được đáy mắt sau khi giãn đồng tử, không đo được huyết áp và không đánh giá được mức độ tổn thương của bạn. Nếu bạn có tăng huyết áp hoặc bất kỳ dấu hiệu 🔴 nào, hãy đến cơ sở có bác sĩ nhãn khoa — thông tin ở trang liên hệ. Bệnh lý vùng này thuộc chuyên khoa dịch kính võng mạc. Bạn cũng có thể tìm hiểu thêm cách cao huyết áp ảnh hưởng tới mắt.

4. Câu hỏi thường gặp

5. Đọc thêm

• Kiến thức nhãn khoa
• Chuyên khoa dịch kính võng mạc
• Cao huyết áp ảnh hưởng tới mắt
• Soi đáy mắt là gì
• Tắc mạch máu võng mạc
• Võng mạc đái tháo đường các giai đoạn
• Biến chứng mắt ở người tiểu đường
• Mắt mờ đột ngột một bên
• Mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay
• Trước khi đi khám
• Liên hệ