Con hay nheo mắt, nghiêng đầu khi xem tivi là bị gì?

Bạn thấy con nheo mắt lúc xem tivi, hoặc con nghiêng đầu theo một kiểu quen thuộc mỗi khi nhìn xa. Bạn nhắc con ngồi thẳng, ngồi lùi ra, nhưng lát sau con lại về tư thế cũ. Điều đáng chú ý là đây thường không phải thói quen mà là cách con tự bù trừ cho việc nhìn chưa rõ. Trẻ tìm ra các mẹo này mà không ai dạy, và chính việc chúng có tác dụng khiến con không thấy mình có vấn đề gì. Bài này giải thích từng tư thế nói lên điều gì.

Trả lời ngắn: Nheo mắt, nghiêng đầu và xích lại gần đều là cách trẻ bù trừ khi hình chưa đủ rõ, nên chúng là dấu hiệu đáng đưa con đi đo mắt chứ không phải tật xấu cần chỉnh. Nheo mắt hay gặp ở cận thị và loạn thị. Nghiêng đầu hoặc quay mặt cố định theo một hướng thì đáng chú ý hơn, vì ngoài loạn thị nó còn liên quan đến phối hợp hai mắt và cần được bác sĩ xem cụ thể.

1. Vấn đề: tư thế bị hiểu nhầm là thói quen

Phần lớn gia đình phản ứng với các tư thế này bằng cách nhắc nhở. Nhắc thì con sửa được vài phút, rồi quay lại, và bạn nghĩ con bướng hoặc lười. Nhưng nếu con đang nhìn không rõ thì tư thế đó là thứ giúp con nhìn được, nên con quay lại là điều tự nhiên.

Vì sao trẻ tự tìm ra các mẹo này

Có mấy cơ chế đơn giản giải thích được từng tư thế:

• Nheo mắt làm hẹp luồng sáng đi vào, nên hình bớt nhoè trong chốc lát.
• Xích lại gần làm ảnh trên võng mạc to lên, nên chi tiết dễ nhận ra hơn.
• Nghiêng đầu đưa hướng nhìn về phía mắt cho hình rõ hơn, hoặc giảm hiện tượng nhìn đôi.
• Quay mặt sang bên đưa mắt vào vùng nhìn thoải mái nhất của con.
• Nhắm hẳn một mắt loại bỏ hình nhoè từ bên kém, để não chỉ dùng một hình.

Điểm chung là tất cả đều có tác dụng thật với con. Vì vậy nhắc con bỏ tư thế mà không xử lý nguyên nhân chỉ làm con nhìn kém hơn.

Vì sao đây là dấu hiệu đáng tin hơn lời con nói

Trẻ hầu như không kêu mờ, vì con chưa từng nhìn rõ hơn nên không biết mình đang thiếu gì. Hỏi con có nhìn rõ không thì phần lớn trả lời là có. Ngược lại, tư thế bù trừ là thứ bạn quan sát được mà không cần hỏi, nên nó có giá trị hơn. Các biểu hiện khác đáng để ý cùng lúc được liệt kê ở bài chín dấu hiệu trẻ bị cận thị.

2. Từng tư thế nói lên điều gì

Không phải tư thế nào cũng chỉ về một nguyên nhân, nhưng mỗi kiểu có hướng nghĩ riêng.

Nheo mắt và xích lại gần

Đây là nhóm hay gặp nhất và cũng là nhóm dễ hiểu nhất về cơ chế.

Vì sao nheo mắt làm hình rõ lên

Khi bạn nheo mắt, khe mí hẹp lại và chỉ phần giữa của luồng sáng đi qua. Luồng sáng hẹp tạo ra hình ít nhoè hơn, giống như thu nhỏ khẩu độ máy ảnh. Hiệu ứng này có thật nhưng ngắn và làm mỏi mắt, nên trẻ nheo liên tục thường kèm nhức đầu vào cuối buổi chiều. Tương tự, xích lại gần tivi hay cúi sát sách làm ảnh to lên trên võng mạc. Cả hai đều gợi ý hình đang chưa đủ rõ ở khoảng cách bình thường, và hướng nghĩ đầu là tật khúc xạ, nói kỹ ở trang chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị.

Nghiêng đầu và quay mặt

Nhóm này ít gặp hơn nhưng đáng chú ý hơn, vì danh sách nguyên nhân rộng.

Ba hướng nghĩ khi con luôn nghiêng đầu một kiểu

Hướng thứ nhất là loạn thị: khi giác mạc cong không đều theo các hướng, nghiêng đầu có thể đưa hình về hướng con thấy rõ nhất. Hướng thứ hai là phối hợp hai mắt: khi hai mắt không cùng nhìn về một điểm, con có thể nghiêng đầu để tránh nhìn đôi, và đây là lý do tư thế thường rất cố định chứ không thay đổi. Hướng thứ ba là vấn đề ở vận động của mắt hoặc ở mí. Điểm phân biệt hữu ích: nghiêng đầu do khúc xạ thường xuất hiện khi con nhìn xa hoặc nhìn tập trung, còn nghiêng đầu cố định mọi lúc thì cần được xem sớm hơn. Các dạng lệch hướng hai mắt phân biệt ở bài lác trong và lác ngoài khác nhau thế nào.

Nhắm một mắt khi nhìn

Đây là tư thế có ý nghĩa riêng và không nên xếp chung với nheo mắt. Khi con nhắm hẳn một bên để nhìn, thường là vì hình từ hai mắt không ghép được với nhau, hoặc vì một bên nhoè nhiều hơn hẳn bên kia. Cả hai tình huống đều cần được đánh giá, vì chênh lệch nhiều giữa hai mắt ở tuổi nhỏ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển thị lực của bên kém.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Với nhóm tư thế bù trừ, nguyên tắc thực dụng là: thấy lặp lại trong vài tuần thì đặt lịch đo mắt, không cần chờ tới kỳ kiểm tra của trường.

Cách quan sát trước buổi khám

Việc hữu ích là ghi lại thay vì cố nhớ. Ghi ba điều: tư thế cụ thể là gì, xuất hiện khi con làm gì, và từ khoảng thời gian nào. Nếu quan sát được thì thêm hai chi tiết có giá trị cao: tư thế có luôn nghiêng về cùng một bên không, và khi bạn che nhẹ từng mắt lúc con đang chơi thì hai bên phản ứng có khác nhau không. Quay một đoạn video ngắn lúc con xem tivi cũng hữu ích, vì ở phòng khám con có thể không lặp lại tư thế đó. Phần chuẩn bị chung có ở mục những điều cần biết trước khi đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem sớm, không chờ lịch hẹn:

• Hai mắt con trông lệch hướng nhau, một bên đưa vào trong hoặc ra ngoài.
• Con nhắm hẳn một mắt để nhìn, hoặc nghiêng đầu cố định một kiểu ở mọi lúc.
• Con kêu nhìn thấy hai hình của cùng một vật.
• Đồng tử một bên có ánh trắng hoặc ánh khác thường khi chụp ảnh có đèn.
• Thị lực con tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Mí mắt sụp che vào tầm nhìn, hoặc mắt con lồi lên bất thường.
• Tư thế nghiêng đầu xuất hiện đột ngột, kèm nhức đầu, nôn, hoặc con đi loạng choạng.

Nhóm cuối cần được xử lý như tình huống chung chứ không chỉ là vấn đề của mắt. Trẻ có mí sụp xem bài sụp mí ở trẻ nhỏ; trẻ sơ sinh có mắt hơi lệch hướng là tình huống khác, phân biệt ở bài trẻ sơ sinh mắt lác nhẹ.

4. Hướng xử lý: bác sĩ làm gì

Buổi khám cần trả lời hai câu: con có tật khúc xạ không, và hai mắt có phối hợp bình thường không.

Khám và chẩn đoán gồm những gì

Trình tự gồm đo thị lực từng mắt bằng bảng phù hợp tuổi con, đo khúc xạ bằng máy tự động, rồi thử kính. Với trẻ có bước riêng quan trọng: bác sĩ nhỏ thuốc làm ngừng điều tiết rồi đo lại, vì mắt trẻ điều tiết rất mạnh nên đo khi chưa giãn thì số có thể cao hơn số thật. Riêng với trẻ nghiêng đầu, bác sĩ kiểm tra thêm phần vận động của mắt và phối hợp hai mắt: quan sát hướng của hai mắt, che luân phiên từng bên để xem mắt có di chuyển bù không, và đánh giá xem tư thế đầu có thay đổi khi che một mắt hay không. Soi đáy mắt hoàn tất buổi khám. Trình tự phần khúc xạ có ở bài khám khúc xạ gồm những gì.

Các nhóm hướng xử lý

Nếu nguyên nhân là tật khúc xạ, hướng cơ bản là kính đúng số và đúng trục, kèm đánh giá xem có cần biện pháp làm chậm tốc độ tăng độ hay không — nội dung ở bài cách hạn chế tăng độ cận cho trẻ và bài kiểm soát tiến triển cận thị là gì. Nếu nguyên nhân nằm ở phối hợp hai mắt hoặc ở vận động, hướng xử lý khác hẳn và thời điểm bắt đầu có ý nghĩa. Nếu có mắt kém phát triển thị lực, kế hoạch sẽ tập trung vào bên kém. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn biết tư thế của con đáng để đi khám, không giúp bạn kết luận con bị gì. Cùng một kiểu nghiêng đầu có thể đến từ loạn thị, từ phối hợp hai mắt, hoặc từ nguyên nhân khác — chỉ buổi khám có đo sau nhỏ giãn và có đánh giá vận động mới tách được. Nếu bạn đã thấy tư thế lặp lại, việc cần làm là đặt lịch.

5. Tự chăm sóc và phòng ngừa

Trong lúc chờ buổi khám, có những việc giúp con đỡ phải bù trừ.

Việc làm được ngay hôm nay

Sắp chỗ ngồi xem tivi ở khoảng cách hợp lý và bật đèn phòng, vì xem trong tối làm đồng tử giãn và hình nhoè hơn. Chia nhỏ thời gian nhìn gần: khoảng hai mươi phút thì cho con nhìn ra xa vài giây, nghỉ hẳn sau mỗi giờ. Nếu con học trên máy nhiều, cách sắp xếp có ở bài trẻ học trực tuyến nhiều ảnh hưởng mắt thế nào. Tăng thời gian con ở ngoài trời. Đừng biến việc nhắc tư thế thành mâu thuẫn: thay vì bắt con ngồi lùi, hãy hiểu rằng con đang cố nhìn cho rõ và hãy đưa con đi đo. Và giữ lại mọi kết quả đo kèm ngày, vì chuỗi số theo thời gian nói được nhiều hơn một lần đo.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Nhắc con bỏ tư thế mà không đi khám không giải quyết được gì, vì con quay lại tư thế cũ ngay khi bạn không để ý. Các bài tập đảo mắt không rút ngắn được trục nhãn cầu đã dài. Thuốc nhỏ mắt loại làm mát không tác động đến độ cận hay độ loạn. Bịt mắt tự ý ở nhà là việc nên tránh, vì đây là biện pháp dùng trong tình huống chuyên biệt theo chỉ định, xem bài bịt mắt điều trị nhược thị. Cho con đeo kính của anh chị hoặc kính mua sẵn ngoài tiệm cũng không đúng số con. Và một điều nhiều gia đình tin nhầm: con vẫn xem tivi bình thường nghĩa là mắt con ổn — thực tế chính tư thế bù trừ là thứ giúp con xem được, nên nó là dấu hiệu chứ không phải bằng chứng con nhìn tốt.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Kiểm soát cận thị cho trẻ
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị
• Cách hạn chế tăng độ cận cho trẻ
• Trẻ học trực tuyến nhiều ảnh hưởng mắt thế nào
• Trẻ đeo kính có bị phụ thuộc không
• Trẻ sơ sinh mắt lác nhẹ
• Chín dấu hiệu trẻ bị cận thị
• Kiểm soát tiến triển cận thị là gì
• Lác trong và lác ngoài khác nhau thế nào
• Bịt mắt điều trị nhược thị
• Sụp mí ở trẻ nhỏ
• Khám khúc xạ gồm những gì
• Hỏi đáp mắt trẻ em
• Những điều cần biết trước khi đi khám