Mắt người cao tuổi: lịch khám định kỳ và những bệnh cần tầm soát

Bố mẹ bạn chưa đi khám mắt bao giờ, hoặc lần gần nhất là mấy chục năm trước khi cắt kính đọc. Cụ nói vẫn nhìn tốt nên không cần đi. Vấn đề là hai trong số các bệnh mắt hay gặp nhất ở tuổi này gần như không có triệu chứng cho tới khi đã mất nhiều — nghĩa là “vẫn nhìn tốt” không phải bằng chứng an toàn. Bài này đưa mốc khám theo tuổi và theo yếu tố nguy cơ, kèm những gì được kiểm tra trong mỗi lần.

Trả lời ngắn: Từ tuổi sáu mươi, nên khám mắt định kỳ mỗi một đến hai năm ngay cả khi cụ thấy nhìn bình thường; người có đái tháo đường, có người thân bị glôcôm, cận thị nặng hoặc đang dùng thuốc cần theo dõi thì khám dày hơn theo hẹn của bác sĩ. Buổi khám cần có đo nhãn áp và soi đáy mắt sau giãn đồng tử, vì glôcôm và biến chứng đái tháo đường đều diễn biến âm thầm.

1. Vấn đề: chờ có triệu chứng mới đi khám

Đây là chiến lược hợp lý với hầu hết các bộ phận khác của cơ thể, nhưng với mắt thì nó thất bại ở đúng những bệnh cần phát hiện sớm nhất.

Vì sao “vẫn nhìn tốt” không đủ để yên tâm

Có mấy cơ chế làm bệnh bị che giấu:

• Glôcôm mạn tính làm hẹp tầm nhìn từ ngoài vào, không gây mờ ở giữa nên người bệnh không thấy khác.
• Hai mắt hiếm khi tổn thương đều nhau, nên bên tốt bù cho bên kém và không ai nhận ra.
• Thị lực giảm dần trong nhiều năm nên não quen dần, cụ tưởng đó là mức bình thường của mình.
• Biến chứng mắt của đái tháo đường thường không có triệu chứng cho tới khi tổn thương đã rộng.
• Nhiều cụ giấu vì sợ con cháu lo hoặc sợ phải mổ.

Hệ quả chung: thời điểm cụ tự thấy cần đi khám thường muộn hơn nhiều so với thời điểm bác sĩ phát hiện được nếu có khám định kỳ.

Phép thử đơn giản gia đình làm được tại nhà

Che một mắt cho cụ, hỏi nhìn đồng hồ treo tường hoặc chữ trên tivi có rõ không, rồi đổi bên và so sánh. Phép thử này không thay được khám, nhưng nó phát hiện được chênh lệch giữa hai mắt mà cả cụ lẫn gia đình không biết — chính là thứ mà cơ chế bù trừ giữa hai mắt vẫn che đi. Nên làm mỗi vài tháng. Nếu thấy một bên kém hơn rõ, đó là lý do đặt lịch khám không chờ tới mốc định kỳ. Bốn nhóm nguyên nhân gây mờ ở tuổi này có ở bài người già mắt mờ nhìn không rõ.

2. Lịch khám theo tuổi và theo yếu tố nguy cơ

Các mốc dưới đây là khung tham khảo. Bác sĩ đã khám cho cụ sẽ hẹn lịch cụ thể dựa trên tình trạng thật, và lịch đó luôn được ưu tiên hơn bài này.

Mốc theo tuổi khi không có yếu tố nguy cơ

Từ khoảng bốn mươi tuổi, nên khám một lần để có mốc so sánh về sau, vì đây là tuổi bắt đầu đọc gần khó và cũng là tuổi glôcôm có thể xuất hiện mà chưa có biểu hiện gì. Từ khoảng năm mươi đến sáu mươi, khoảng cách hợp lý thường là hai năm một lần. Từ sáu mươi trở đi, mỗi một đến hai năm, và từ bảy mươi trở đi thì thiên về mỗi năm một lần vì đục thuỷ tinh thể cùng các bệnh đáy mắt đều tăng theo tuổi.

Điểm cần nhấn: đây là lịch cho người thấy hoàn toàn bình thường. Bất kỳ thay đổi nào về thị lực đều là lý do đi khám ngay, không chờ tới mốc.

Nhóm cần khám dày hơn

Người có đái tháo đường cần soi đáy mắt định kỳ theo hẹn của bác sĩ, thường ít nhất mỗi năm một lần kể cả khi nhìn vẫn tốt, và dày hơn nếu đã có tổn thương. Người có bố mẹ hoặc anh chị em ruột bị glôcôm thuộc nhóm nguy cơ cao và cần theo dõi nhãn áp cùng thần kinh thị giác đều đặn, nội dung ở bài glôcôm có di truyền không. Người cận thị nặng, người từng chấn thương mắt, người đã mổ mắt trước đây, người đang dùng thuốc nhóm corticoid kéo dài, và người có huyết áp cao hoặc bệnh tim mạch cũng cần khoảng cách ngắn hơn.

Người đang điều trị bệnh mắt thì khác

Nếu cụ đã được chẩn đoán glôcôm, đục thuỷ tinh thể đang theo dõi, hay bệnh võng mạc, thì lịch không còn là “định kỳ” mà là lịch điều trị do bác sĩ đặt, có thể vài tháng một lần. Với glôcôm, việc giữ lịch có ý nghĩa đặc biệt vì phần thị lực đã mất là vĩnh viễn, không hồi phục, nên toàn bộ mục tiêu nằm ở giữ phần còn lại. Đây cũng là nhóm hay bỏ lịch nhất, vì cụ không thấy khác gì giữa các lần khám nên nghĩ là không cần đi nữa.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Ngoài lịch định kỳ, có hai nhóm tình huống cần xử lý khác.

Đi khám sớm hơn lịch khi có các dấu hiệu này

Nên đặt lịch không chờ tới mốc nếu cụ ngại ra ngoài buổi tối, chói mắt nhiều khi gặp đèn xe, không đọc được nhãn thuốc, đổi kính nhiều lần trong năm mà vẫn không rõ, va vào đồ vật hoặc bước hụt bậc thang, đã ngã hay suýt ngã, hoặc nhìn một bên kém hơn bên kia. Cũng nên đi nếu cụ thấy khô rát và mỏi mắt kéo dài. Chuẩn bị chung ở mục những điều cần biết trước khi đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem trong ngày, không chờ đặt lịch:

• Thị lực một bên hoặc hai bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Đau nhức mắt dữ dội kèm đau đầu, buồn nôn, nhìn thấy quầng sáng quanh đèn.
• Mắt đỏ nhiều kèm đau và sợ ánh sáng.
• Thấy chớp sáng, nhiều chấm đen bay đột ngột, hoặc một mảng tối kéo xuống che tầm nhìn.
• Nhìn đường thẳng thành cong, hoặc mất một khoảng ngay giữa tầm nhìn.
• Mất thị lực một bên dù chỉ trong ít phút rồi tự hồi lại.
• Nhìn thấy hai hình của cùng một vật, nhất là khi kèm nói khó hoặc yếu tay chân.

Nhóm cuối có thể liên quan đến vấn đề ngoài mắt và cần cấp cứu. Nhóm đau dữ dội kèm buồn nôn thuộc trang chuyên khoa glôcôm, nhóm chớp sáng và mảng tối thuộc trang chuyên khoa dịch kính – võng mạc.

4. Hướng xử lý: buổi khám định kỳ gồm những gì

Biết trước nội dung buổi khám giúp gia đình chuẩn bị đúng và biết buổi khám nào là đủ.

Các bước trong một buổi khám đầy đủ

Trình tự thường gồm hỏi bệnh sử và thuốc đang dùng, đo thị lực từng mắt, đo khúc xạ và thử kính để tách phần mờ do sai số kính, khám bằng đèn khe để nhìn bờ mi, giác mạc và thuỷ tinh thể, đo nhãn áp, rồi nhỏ giãn đồng tử để soi đáy mắt. Hai bước cuối là phần hay bị bỏ qua ở các buổi đo kính tại tiệm, và cũng chính là hai bước phát hiện glôcôm cùng bệnh võng mạc. Ý nghĩa phép đo nhãn áp ở bài đo nhãn áp là gì. Khi có nghi ngờ glôcôm, bác sĩ đánh giá thêm đầu dây thần kinh thị giác và cho đo thị trường; diễn biến hẹp dần của tầm nhìn được mô tả ở bài thị trường mắt thu hẹp dần.

Sau buổi khám thì thế nào

Kết quả thường rơi vào một trong ba nhóm. Nếu bình thường, bác sĩ hẹn mốc khám tiếp theo và gia đình chỉ cần giữ lịch. Nếu phát hiện đục thuỷ tinh thể chưa cản trở sinh hoạt, cụ được theo dõi và mổ khi tới lúc, nội dung ở bài đục thuỷ tinh thể: dấu hiệu sớm. Nếu phát hiện glôcôm hoặc bệnh võng mạc, cụ chuyển sang lịch điều trị với các mốc dày hơn. Thuốc giãn đồng tử làm nhoè gần và chói vài giờ, nên cần có người đưa cụ về và không để cụ tự lái xe sau khám. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết đưa khung mốc chung để gia đình sắp xếp. Nó không thay được lịch cụ thể bác sĩ hẹn cho bố mẹ bạn, vì lịch đó phụ thuộc tình trạng mắt thật, bệnh nền và các yếu tố nguy cơ riêng của cụ.

5. Chuẩn bị và những việc nên tránh

Vài việc nhỏ làm buổi khám hiệu quả hơn, và vài việc nên bỏ.

Chuẩn bị trước khi đưa cụ đi

Ghi lại các thay đổi cụ kể trong thời gian qua kèm mốc thời gian. Mang theo mọi đơn kính cũ, danh sách thuốc kèm vỏ hộp cả thuốc mắt lẫn thuốc toàn thân, và kết quả khám mắt cũ nếu có. Nói với bác sĩ nếu trong nhà có người bị glôcôm. Sắp xếp người đưa về vì cụ sẽ được giãn đồng tử. Nếu cụ nghe kém hoặc hay quên, nên có người vào cùng để ghi lại lời dặn. Ở nhà, việc có ích song song là tăng ánh sáng ở cầu thang và lối đi, dọn vật cản dưới sàn, lắp tay vịn — vì nhìn kém ở tuổi này gắn trực tiếp với nguy cơ ngã. Cách gọi dân gian dễ nhầm được nói ở bài mắt kéo mây là bệnh gì.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Đi đo kính ở tiệm không thay được khám mắt, vì buổi đo kính thường không có đo nhãn áp và soi đáy mắt. Thuốc nhỏ mắt quảng cáo làm tan cườm không làm trong lại phần thuỷ tinh thể đã đục. Nhỏ nước lá hay dung dịch tự pha vào mắt có thể gây viêm nhiễm. Bài tập đảo mắt và massage quanh mắt không tác động tới glôcôm hay bệnh võng mạc. Thực phẩm chức năng bổ mắt không thay được điều trị khi đã có chỉ định. Và quan niệm nhìn kém là chuyện đương nhiên của tuổi già là lý do phổ biến nhất khiến bệnh bị bỏ sót — phần lớn nguyên nhân ở tuổi này đều có hướng xử lý nếu phát hiện đúng lúc. Với người đã có chỉ định mổ, các yếu tố được cân nhắc có ở bài bố mẹ 80 tuổi mổ mắt được không, và cách phân biệt với lão thị ở bài lão thị và đục thuỷ tinh thể khác nhau thế nào.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa mắt người cao tuổi
• Chuyên khoa glôcôm
• Chuyên khoa dịch kính – võng mạc
• Lão thị và đục thuỷ tinh thể khác nhau thế nào
• Mắt kéo mây là bệnh gì
• Bố mẹ 80 tuổi mổ mắt được không
• Glôcôm có di truyền không
• Người già mắt mờ nhìn không rõ
• Đục thuỷ tinh thể: dấu hiệu sớm
• Đo nhãn áp là gì
• Thị trường mắt thu hẹp dần
• Hỏi đáp mổ mắt và hồi phục
• Những điều cần biết trước khi đi khám

Xem hoạt động thực tế: khám mắt cho người cao tuổi tại các tổ dân phố phường Bắc Giang, do Bệnh viện Mắt Hà Nội – Bắc Ninh tham gia, cùng hình ảnh chương trình và hướng dẫn dành cho gia đình.