Thuỷ tinh thể nhân tạo: các nhóm và cách bác sĩ chọn

Bác sĩ hỏi gia đình muốn đặt loại thuỷ tinh thể nào, kèm một bảng vài dòng và mấy mức giá. Bạn gật đầu nhưng thật ra không biết dựa vào đâu để quyết, vì mỗi loại đều được mô tả bằng những chữ nghe đều tốt. Bài này giải thích các nhóm thấu kính khác nhau ở điểm gì, và quan trọng hơn, bác sĩ căn cứ vào những gì ở mắt cụ để loại bớt lựa chọn trước khi hỏi bạn.

Bạn đọc có thể xem thêm hai ca phẫu thuật Phaco tại bệnh viện để tìm hiểu bối cảnh hoạt động điều trị và chuẩn bị câu hỏi về thấu kính, kỳ vọng thị lực và chi phí trước buổi tư vấn.

Trả lời ngắn: Thuỷ tinh thể nhân tạo là thấu kính thay cho phần đã đục, đặt một lần và không phải thay định kỳ. Các nhóm khác nhau chủ yếu ở chỗ cho rõ một khoảng cách hay nhiều khoảng cách, và ở chỗ có chỉnh loạn thị hay không. Không có nhóm nào tốt cho mọi mắt: lựa chọn phụ thuộc tình trạng đáy mắt, giác mạc, độ loạn thị, thói quen sinh hoạt và mức chấp nhận hiện tượng chói quầng của từng người.

1. Vấn đề: chọn theo giá thay vì theo mắt

Khi thông tin được trình bày dưới dạng bảng giá, người nhà mặc nhiên hiểu là dòng đắt hơn thì hợp hơn. Đây là chỗ dễ quyết sai nhất.

Vì sao xếp hạng theo giá là cách hiểu sai

Có mấy lý do cụ thể:

• Các nhóm thấu kính khác nhau ở kiểu nhìn chúng tạo ra, không phải ở mức độ hơn kém trên một thang.
• Loại cho nhiều khoảng cách đổi lại bằng hiện tượng chói và quầng sáng quanh đèn về đêm, mà một số người rất khó chịu với thứ đó.
• Nếu đáy mắt cụ đã tổn thương, phần thị lực bị giới hạn bởi bệnh đó chứ không phải bởi thấu kính, nên loại phức tạp hơn không mang lại thêm gì.
• Một số đặc điểm ở mắt khiến loại này hay loại kia không đặt được, và đây là điều kiện chứ không phải sở thích.
• Kết quả còn phụ thuộc độ chính xác của phép đo trước mổ và tình trạng bề mặt mắt, không chỉ phụ thuộc thấu kính.

Cách đặt câu hỏi có ích hơn: mắt của cụ có đặt được loại nào, và trong những loại đặt được thì loại nào hợp với đời sống hằng ngày của cụ.

Thấu kính này có phải thay lại không

Đây là lo lắng hay gặp và câu trả lời làm nhiều người nhẹ đi. Thuỷ tinh thể nhân tạo được đặt vào đúng vị trí của phần đã lấy ra và ở lại đó lâu dài; nó không hỏng theo thời gian như một vật tiêu hao, không phải thay định kỳ và không cần bảo dưỡng. Hiện tượng mờ trở lại sau vài tháng đến vài năm mà nhiều người gọi là “cườm mọc lại” không phải do thấu kính hỏng, mà do lớp màng bao còn giữ lại trong mắt bị đục dần, và thường được xử lý bằng một thủ thuật laser ngắn tại phòng khám. Nội dung này nói kỹ ở bài mổ đục thuỷ tinh thể có nguy hiểm không.

2. Các nhóm thấu kính khác nhau ở điểm gì

Phần này mô tả theo nguyên lý để bạn hiểu bảng bác sĩ đưa, không nhắc tên thương mại nào.

Nhóm cho một khoảng cách và nhóm cho nhiều khoảng cách

Nhóm thứ nhất cho hình rõ ở một khoảng cách được chọn trước. Phổ biến là chọn rõ ở xa, khi đó cụ nhìn xa và đi lại thoải mái, còn đọc gần thì đeo kính đọc. Ưu điểm của nhóm này là chất lượng hình ổn định, ít gây chói quầng về đêm, và phù hợp với nhiều tình trạng mắt kể cả khi đáy mắt không hoàn hảo. Đổi lại, cụ vẫn phụ thuộc kính đọc.

Nhóm thứ hai chia ánh sáng để cho hình ở nhiều khoảng cách, nhằm giảm phụ thuộc kính. Cái giá của việc chia ánh sáng là độ tương phản giảm đôi chút và hiện tượng quầng sáng quanh đèn về đêm rõ hơn. Phần lớn người dùng quen dần sau vài tuần đến vài tháng, nhưng có người vẫn khó chịu lâu dài, và điều đó khó dự đoán trước. Nhóm này đòi hỏi đáy mắt tốt và phép đo trước mổ chuẩn để phát huy được thiết kế.

Ngoài ra còn thấu kính có phần chỉnh loạn thị, dành cho người có độ loạn giác mạc đáng kể. Với những mắt đó, nếu không chỉnh loạn thì hình vẫn nhoè dù đã thay thuỷ tinh thể. Loại này đòi hỏi đặt đúng trục và giữ đúng trục, nên bác sĩ đo và đánh dấu kỹ trước mổ.

Chuyện chọn để một mắt nhìn xa, một mắt nhìn gần

Đây là một cách bố trí đôi khi được cân nhắc: đặt mắt thuận rõ ở xa và mắt kia rõ ở khoảng gần hơn, để não ghép lại. Nhiều người thích nghi tốt và giảm được nhu cầu đeo kính, nhưng cách này đòi hỏi khả năng thích nghi của não và không hợp với người cần cảm nhận chiều sâu chính xác. Ở người rất cao tuổi hoặc có sẵn bệnh mắt kèm theo, bác sĩ thường thận trọng hơn với phương án này. Nó chỉ nên được đặt ra sau khi bác sĩ đã đánh giá đầy đủ, không phải điều gia đình tự chọn từ bảng.

3. Khi nào cần đi khám — và khi nào phải đi ngay

Việc chọn thấu kính chỉ có nghĩa sau một buổi khám đầy đủ, và có những tình huống không chờ được tới buổi hẹn.

Buổi khám nào quyết định lựa chọn này

Buổi khám trước mổ là nơi câu hỏi được trả lời, vì ở đó bác sĩ đo các thông số của mắt để tính công suất thấu kính, đo độ loạn giác mạc, đánh giá bề mặt mắt và soi đáy mắt sau giãn đồng tử. Nếu cụ chưa từng khám mắt trong thời gian dài, nên đi khám trước khi bàn tới chuyện chọn loại nào, theo các mốc ở bài mắt người cao tuổi: lịch khám định kỳ. Chuẩn bị chung ở mục những điều cần biết trước khi đi khám.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem trong ngày, không chờ tới lịch hẹn mổ:

• Thị lực một bên hoặc hai bên tụt nhanh trong vài giờ đến vài ngày.
• Đau nhức mắt dữ dội kèm đau đầu, buồn nôn, nhìn thấy quầng sáng quanh đèn.
• Mắt đỏ nhiều kèm đau và sợ ánh sáng.
• Thấy chớp sáng, nhiều chấm đen bay đột ngột, hoặc một mảng tối kéo xuống che tầm nhìn.
• Nhìn đường thẳng thành cong, hoặc mất một khoảng ngay giữa tầm nhìn.
• Sau mổ mà mắt đau tăng, đỏ tăng, thị lực đang cải thiện lại mờ đi, hoặc chảy dịch đục.

Nhóm cuối là tình huống sau mổ, cần liên hệ nơi mổ ngay lập tức kể cả ban đêm. Nhóm đau dữ dội kèm buồn nôn thuộc trang chuyên khoa glôcôm, còn nhóm chớp sáng và mảng tối thuộc trang chuyên khoa dịch kính – võng mạc.

4. Hướng xử lý: bác sĩ căn cứ vào đâu để chọn

Phần lớn việc chọn đã được quyết bằng dữ liệu khám, trước khi gia đình được hỏi.

Những gì được đo và đánh giá

Trước hết là phép đo các thông số của mắt để tính công suất thấu kính — chiều dài trục nhãn cầu, độ cong giác mạc và độ sâu tiền phòng. Độ chính xác của phép đo này ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả, nên bề mặt mắt cần ổn định khi đo; mắt khô nhiều có thể làm sai lệch số đo và thường được xử lý trước. Tiếp theo là độ loạn giác mạc, yếu tố quyết định có cần loại chỉnh loạn hay không. Rồi đến tình trạng đồng tử, dây chằng treo và bao thuỷ tinh thể, vì có những loại thấu kính đòi hỏi bao còn nguyên vẹn để giữ đúng vị trí. Cuối cùng là soi đáy mắt: nếu võng mạc hoặc thần kinh thị giác đã tổn thương, bác sĩ thường hướng về loại đơn giản và ổn định thay vì loại chia ánh sáng. Bốn nhóm bệnh gây mờ ở tuổi này có ở bài người già mắt mờ nhìn không rõ. Nếu cụ đang dùng thuốc hạ nhãn áp, cách dùng đúng ở bài thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp dùng đúng.

Phần gia đình được hỏi

Sau khi loại bớt bằng dữ liệu khám, phần còn lại là câu hỏi về đời sống: cụ đọc sách nhiều hay xem tivi nhiều, có còn lái xe ban đêm không, có làm việc gần như khâu vá hay đọc chữ nhỏ không, và cụ có ngại đeo kính đọc không. Người hay lái xe ban đêm thường được cân nhắc kỹ hơn về hiện tượng quầng sáng. Người quen đeo kính từ lâu thường không thấy phiền khi tiếp tục đeo kính đọc. Đây là chỗ câu trả lời thật của gia đình có ích hơn là chọn theo dòng cao nhất trong bảng. Chỉ bác sĩ chuyên khoa quyết định được sau khi khám đầy đủ, và mọi can thiệp đều có rủi ro.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn hiểu bảng lựa chọn và biết nên hỏi gì. Nó không chỉ ra được loại nào hợp với mắt của bố mẹ bạn, vì điều đó phụ thuộc các thông số chỉ đo được tại buổi khám và phụ thuộc tình trạng đáy mắt.

5. Chuẩn bị và những việc nên tránh

Có vài việc gia đình làm được để cuộc trao đổi với bác sĩ hiệu quả hơn.

Nên hỏi bác sĩ những câu này

Bốn câu thường đủ để làm rõ vấn đề. Thứ nhất: mắt của cụ có đặt được những loại nào, và có loại nào bị loại vì lý do ở mắt không. Thứ hai: nếu chọn loại này thì sau mổ cụ còn cần đeo kính cho việc gì. Thứ ba: đáy mắt của cụ có vấn đề gì làm giới hạn thị lực sau mổ không. Thứ tư: cụ có độ loạn giác mạc đáng kể không, và nếu có thì xử lý thế nào. Ngoài ra nên mang theo đơn kính cũ và danh sách thuốc kèm vỏ hộp, đặc biệt là thuốc chống đông và nhóm thuốc điều trị tuyến tiền liệt vì ảnh hưởng tới đồng tử trong lúc mổ. Nếu cụ đã có bệnh lão thị từ trước, phần khác biệt giữa hai tình trạng ở bài lão thị và đục thuỷ tinh thể khác nhau thế nào.

Việc nhiều người tin nhưng không có căn cứ

Thấu kính đắt hơn không đồng nghĩa với thị lực sau mổ khá hơn ở mọi mắt, vì với đáy mắt đã tổn thương thì thiết kế phức tạp không phát huy được. Thấu kính nhân tạo không hỏng theo thời gian nên không phải thay định kỳ. Không có loại nào giúp khỏi phải khám lại, vì các bệnh khác của mắt vẫn diễn biến độc lập. Thuốc nhỏ quảng cáo làm tan cườm không thay được phẫu thuật. Chờ đục “chín” mới mổ là quan niệm từ thời kỹ thuật cũ và làm ca mổ về sau khó hơn. Cuối cùng, chọn loại chỉ dựa trên lời kể của người quen là cách bỏ qua điều quan trọng nhất — mắt của họ không giống mắt của cụ. Cách gọi dân gian dễ nhầm được nói ở bài mắt kéo mây là bệnh gì.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Chuyên khoa mắt người cao tuổi
• Chuyên khoa glôcôm
• Chuyên khoa dịch kính – võng mạc
• Mắt người cao tuổi: lịch khám định kỳ
• Lão thị và đục thuỷ tinh thể khác nhau thế nào
• Người già mắt mờ nhìn không rõ
• Thuốc nhỏ mắt hạ nhãn áp dùng đúng
• Mổ đục thuỷ tinh thể có nguy hiểm không
• Mổ mắt bao lâu thì nhìn rõ
• Mắt kéo mây là bệnh gì
• Hỏi đáp mổ mắt và hồi phục
• Những điều cần biết trước khi đi khám