Mắt trẻ sơ sinh hơi lác: khi nào là bình thường

Bế con vài tháng tuổi và bắt gặp một khoảnh khắc hai mắt bé không cùng hướng — đó là chuyện làm rất nhiều cha mẹ mới đứng hình. Tin tốt là ở lứa tuổi này, hiện tượng đó khá thường gặp và phần lớn tự ổn. Tin cần lưu ý là không phải trường hợp nào cũng vậy, và ranh giới giữa hai nhóm dựa trên vài đặc điểm khá cụ thể mà gia đình có thể tự quan sát trước khi quyết định đi khám.

Trả lời ngắn: Mắt lệch thoáng qua vài giây ở trẻ dưới khoảng bốn tháng tuổi, xảy ra không thường xuyên và đổi bên, thường là hiện tượng của giai đoạn hệ thị giác đang tập phối hợp. Cần đi khám khi lệch còn sau bốn tháng, lệch thường xuyên, lệch luôn cùng một bên, biên độ lớn, hoặc kèm bất kỳ dấu hiệu bất thường nào khác ở mắt.

1. Vì sao mắt trẻ sơ sinh hay lệch

Khả năng phối hợp hai mắt không có sẵn từ lúc chào đời.

Hệ thị giác đang tập việc

Ngay sau sinh, thị lực của trẻ còn rất thấp và trẻ chỉ nhìn rõ ở khoảng cách rất gần. Việc điều khiển sáu cơ vận nhãn của mỗi bên sao cho hai mắt luôn hướng về cùng một điểm là một kỹ năng phức tạp, và nó được hoàn thiện dần trong những tháng đầu cùng với việc thị lực tăng lên.

Trong giai đoạn tập việc đó, hai mắt có thể lệch nhau trong chốc lát, nhất là khi trẻ mệt, buồn ngủ, vừa thức dậy, đang khóc, hoặc đang cố nhìn một vật ở rất gần. Đây là hiện tượng của quá trình phát triển chứ không phải bệnh. Khi khả năng phối hợp hoàn thiện, hiện tượng này biến mất — thường trong khoảng vài tháng đầu.

Lác giả: trông như lác mà không phải

Có một nhóm rất lớn trẻ nhỏ trông như lác trong khi hai mắt hoàn toàn thẳng. Nguyên nhân nằm ở cấu tạo khuôn mặt trẻ nhỏ: sống mũi còn thấp và bè, kèm một nếp da ở góc trong của mắt. Nếp da đó che bớt phần lòng trắng ở phía trong, nên khi trẻ liếc sang ngang, mắt phía trong trông như biến mất và tạo cảm giác con ngươi lệch vào.

Cách phân biệt thô mà gia đình có thể để ý: khi rọi đèn thẳng vào mặt trẻ, hãy nhìn điểm phản chiếu ánh đèn trên hai giác mạc. Nếu hai điểm ở vị trí cân xứng nhau thì hai mắt đang thẳng, dù trông có vẻ lệch. Cách này chỉ để gợi ý vì với mức lệch nhỏ thì mắt thường khó nhận ra, nhưng nó giúp bạn bớt lo trong lúc chờ đến hẹn khám. Khi trẻ lớn lên, sống mũi cao dần và nếp da giảm đi, “lác” biến mất — nhưng thực chất chưa bao giờ có lác.

2. Ranh giới cần chú ý

Bốn đặc điểm dưới đây tách nhóm cần khám khỏi nhóm chờ được.

Bốn câu hỏi

• Lệch có còn sau khoảng bốn tháng tuổi không? Đây là mốc thường được nhắc. Sau mốc này, khả năng phối hợp lẽ ra đã tương đối ổn định, nên lệch còn kéo dài không còn được coi là hiện tượng của giai đoạn tập việc.
• Lệch thoáng qua hay thường xuyên? Vài giây rồi tự về là một chuyện; lệch trong phần lớn thời gian là chuyện khác.
• Có luôn cùng một bên không? Nếu luôn một mắt lệch, nghĩa là não có thể đã chọn hẳn bên kia làm mắt chủ đạo — nhóm này nguy cơ nhược thị cao hơn, cơ chế ở bài nhược thị ở trẻ là gì.
• Biên độ lệch có lớn không? Lệch rõ và lệch nhiều thì nên khám bất kể tuổi.

Có bất kỳ câu nào trả lời theo hướng đáng chú ý, hãy đưa con đi khám. Việc khám không mất gì, còn việc chờ thì có — lý do đầy đủ ở bài lác mắt ở trẻ có tự hết không.

Vì sao mốc bốn tháng lại quan trọng

Vì thời gian là yếu tố quyết định ở nhóm bệnh này. Khi hai mắt không cùng hướng về một điểm, não trẻ xử lý bằng cách ức chế ảnh từ bên lệch để tránh nhìn đôi, và bên bị bỏ qua càng lâu thì đường xử lý thị giác của nó càng kém phát triển. Giai đoạn hệ thị giác nhạy cảm nhất lại trùng đúng với những năm đầu đời, nên vài tháng ở lứa tuổi này có trọng lượng lớn hơn nhiều so với vài tháng ở tuổi đi học. Giới hạn thời gian bàn kỹ ở bài nhược thị điều trị được đến tuổi nào.

3. Những dấu hiệu khác cần để ý

Lác không phải thứ đáng quan sát nhất ở mắt trẻ nhỏ, còn vài dấu hiệu khác cũng cần để ý.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Những biểu hiện dưới đây cần bác sĩ nhãn khoa xem sớm, không chờ tới lịch tiêm chủng hay khám định kỳ:

• Đồng tử có ánh trắng thay vì đỏ khi chụp ảnh có flash, dù chỉ ở một bên và chỉ thấy trong một tấm ảnh.
• Con ngươi có vùng đục, hoặc nhãn cầu trông to bất thường.
• Mi mắt sụp che một phần đồng tử.
• Trẻ sợ ánh sáng rõ rệt, hay nhắm nghiền mắt khi ra chỗ sáng.
• Chảy nước mắt liên tục một bên, hoặc mắt có ghèn kéo dài.
• Trẻ không nhìn theo mặt người hoặc đồ vật ở mốc tuổi lẽ ra phải có.
• Rung giật nhãn cầu — hai mắt cứ dao động qua lại không giữ yên được.
• Mắt đỏ, sưng nề mi, hoặc trẻ dụi liên tục một bên.

Nhóm ánh trắng trong đồng tử cần nhấn mạnh vì nó có thể là dấu hiệu của những tình trạng cần xử lý sớm — mô tả ở bài đồng tử trắng hoặc ánh sáng lạ trong ảnh chụp trẻ. Trường hợp sụp mi ở bài sụp mi ở trẻ nhỏ.

Các mốc thị giác nên biết

Song song với việc theo dõi mắt có lệch không, hãy để ý xem con có đạt các mốc phát triển thị giác theo tháng tuổi hay không — nhìn theo mặt người, dõi theo đồ vật di chuyển, với tay về phía đồ chơi. Chậm ở các mốc này là lý do đi khám độc lập với chuyện lác. Danh sách mốc theo tháng tuổi ở bài trẻ chậm phản ứng với ánh sáng và đồ vật.

4. Buổi khám cho trẻ nhỏ

Nhiều gia đình ngại đưa trẻ vài tháng tuổi đi khám mắt vì nghĩ bé chưa hợp tác được.

Trẻ chưa biết nói vẫn khám được

Đây là hiểu lầm phổ biến. Bác sĩ nhãn nhi có các cách đánh giá không cần trẻ trả lời: quan sát phản ứng của trẻ với ánh sáng và với đồ vật, xem trẻ có nhìn theo và giữ được tầm nhìn hay không, so sánh phản ứng khi che từng bên mắt, quan sát vị trí phản chiếu ánh đèn trên hai giác mạc, làm nghiệm pháp che mắt để phân biệt lác thật với lác giả. Bác sĩ cũng đo khúc xạ sau khi nhỏ thuốc liệt điều tiết — việc này làm được ở trẻ rất nhỏ — rồi soi đèn khe và soi đáy mắt.

Buổi khám thường nhanh và không gây đau. Điều gia đình nên chuẩn bị: cho bé bú và ngủ đủ trước khi đi để bé đỡ quấy, mang theo bình sữa và đồ chơi quen thuộc, mang theo cả ảnh chụp có flash nếu bạn thấy điểm bất thường trong ảnh. Nội dung một buổi khám đầy đủ hơn ở bài khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học. Chuyên khoa phụ trách là nhược thị và lác, thuộc chuyên khoa mắt trẻ em; các vấn đề về độ cận về sau ở kiểm soát cận thị.

Nếu phát hiện sớm

Ở nhóm phát hiện sớm, hướng xử lý thường nhẹ nhàng hơn nhiều: có khi chỉ là hẹn theo dõi thêm, có khi là chỉnh kính, có khi là bịt mắt tập theo chỉ định — cách làm ở bài bịt mắt điều trị nhược thị. Chính vì phát hiện sớm mở ra nhiều lựa chọn nhẹ hơn nên việc đi khám khi nghi ngờ là đáng làm.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn biết khi nào cần đưa con đi khám. Nó không phân biệt được lác thật với lác giả, không đo được thị lực của bé, và không loại trừ được các nguyên nhân khác gây bất thường ở mắt trẻ nhỏ.

5. Việc nên tránh

Vài điều dưới đây làm chậm việc phát hiện.

Đừng mặc định mọi lệch mắt ở trẻ nhỏ đều tự hết, vì lời khuyên đó chỉ đúng với nhóm lệch thoáng qua trước bốn tháng. Đừng tự kết luận con bị lác giả dựa vào ảnh chụp hoặc mô tả đọc được. Đừng bỏ qua ánh trắng trong đồng tử vì nghĩ là lỗi máy ảnh hoặc góc chụp — đây là dấu hiệu nên được bác sĩ xem.

Ngoài ra: đừng nghĩ trẻ chưa biết nói thì chưa khám mắt được. Đừng nhỏ bất kỳ thuốc gì vào mắt con khi chưa có chỉ định, kể cả thuốc nhỏ được người quen mách. Đừng nhỏ nước lá, sữa mẹ hay bất kỳ thứ gì không phải thuốc vào mắt bé. Đừng dùng đèn pin rọi thẳng vào mắt con để tự kiểm tra nhiều lần. Đừng che một bên mắt của con trong thời gian dài để “tập” khi chưa có chỉ định, vì việc này có thể gây hại cho bên bị che. Đừng chờ tới mũi tiêm kế tiếp mới hỏi khi bạn đang lo. Và đừng ngại đi khám vì sợ bị coi là lo xa. Các câu hỏi thường gặp ở mục hỏi đáp mắt trẻ em; dấu hiệu nheo mắt ở trẻ lớn hơn ở bài con hay nheo mắt khi xem tivi.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Nhược thị và lác
• Chuyên khoa mắt trẻ em
• Kiểm soát cận thị
• Bịt mắt điều trị nhược thị
• Trẻ chậm phản ứng với ánh sáng và đồ vật
• Khám mắt cho trẻ trước tuổi đi học
• Con hay nheo mắt khi xem tivi
• Lác mắt ở trẻ có tự hết không
• Nhược thị ở trẻ là gì
• Nhược thị điều trị được đến tuổi nào
• Đồng tử trắng hoặc ánh sáng lạ trong ảnh chụp trẻ
• Sụp mi ở trẻ nhỏ
• Hỏi đáp mắt trẻ em