Mắt bị chấn thương do vật nhọn hoặc hoá chất: sơ cứu đúng cách

Đây là bài nên đọc trước khi cần đến nó. Trong tình huống hoá chất bắn vào mắt hoặc vật nhọn đâm vào mắt, mấy phút đầu quyết định rất nhiều, và đó lại đúng là lúc không ai còn bình tĩnh để tra cứu. Điều đáng lo hơn cả là một số phản xạ tự nhiên nhất — dụi mắt, tìm cách lấy dị vật ra, nhắm chặt mắt lại — đều nằm trong nhóm làm tình hình xấu đi.

Trả lời ngắn: Với hoá chất bắn vào mắt, việc cần làm ngay là rửa mắt bằng thật nhiều nước sạch, liên tục và kéo dài, ngay tại chỗ trước khi di chuyển. Với vật nhọn đâm vào mắt thì ngược lại: không rửa, không ấn, không cố lấy dị vật ra, chỉ che nhẹ bảo vệ và đi khám ngay. Hai tình huống này có cách xử trí trái ngược nhau, nên việc nhận đúng loại là bước quan trọng nhất.

1. Hoá chất bắn vào mắt

Nhóm này có một nguyên tắc gần như duy trì trong mọi tình huống: rửa, rửa sớm, và rửa lâu.

Vì sao rửa ngay quan trọng đến vậy

Hoá chất tiếp xúc với bề mặt mắt gây tổn thương theo thời gian tiếp xúc. Chừng nào chất đó còn nằm trên bề mặt thì quá trình vẫn tiếp diễn. Vì vậy thứ quyết định kết quả không phải loại dung dịch bạn dùng để rửa, mà là bạn bắt đầu rửa sớm đến đâu và rửa đủ lâu không.

Đây chính là lý do nguyên tắc là rửa ngay tại chỗ bằng nước sạch sẵn có, thay vì chạy đi tìm dung dịch chuyên dụng hay lên xe tới bệnh viện rồi mới rửa. Quãng đường di chuyển là quãng thời gian hoá chất tiếp tục làm việc.

Rửa thế nào cho đúng

• Bắt đầu ngay, bằng nước sạch sẵn có: nước máy, nước lọc, nước đóng chai.
• Mở mắt ra trong lúc rửa. Đây là phần khó nhất vì mắt sẽ nhắm nghiền theo phản xạ. Hãy dùng ngón tay banh nhẹ hai mi, hoặc nhờ người khác giữ giúp.
• Cho nước chảy nhẹ và liên tục, từ góc trong ra góc ngoài, để không đưa chất bẩn sang mắt bên kia.
• Trong khi rửa, liếc mắt theo mọi hướng để nước tiếp cận được cả các ngách trên dưới.
• Rửa kéo dài, nhiều hơn mức bạn nghĩ là đủ. Nếu nghi là chất ăn mòn mạnh thì tiếp tục rửa cả trên đường đi.
• Tháo kính áp tròng nếu đang đeo và làm được dễ dàng, nhưng đừng để việc này làm gián đoạn quá trình rửa.
• Nếu chỉ một bên bị dính, giữ bên đó ở vị trí thấp hơn để nước không chảy sang bên lành.

Những việc không nên làm với hoá chất

Đừng dụi mắt. Đừng nhắm chặt mắt lại rồi chờ. Đừng dùng dung dịch trung hoà — chẳng hạn lấy giấm rửa khi dính chất kiềm hay ngược lại — vì phản ứng có thể sinh nhiệt và làm tổn thương nặng thêm. Đừng nhỏ sữa, nước lá, nước muối tự pha hay bất kỳ thứ gì không phải nước sạch. Đừng băng kín mắt lại rồi mới đi. Và đừng vì thấy đỡ rát sau khi rửa mà bỏ luôn việc đi khám.

Trường hợp bột và vôi

Có một tình huống cần xử trí thêm một bước: chất dính vào mắt ở dạng bột hoặc hạt, chẳng hạn vôi bột, xi măng, bột tẩy. Với nhóm này, nếu chỉ dội nước lên thì các hạt còn đọng lại trong ngách mi vẫn tiếp tục hoà tan dần và gây tổn thương kéo dài sau đó.

Vì vậy nên phủi hoặc lau bớt phần bột khô ở quanh mắt và trên mi trước, rồi mới rửa, và khi rửa thì lật nhẹ mi để nước tiếp cận được ngách trên và ngách dưới. Nếu không tự làm được thì cứ rửa thật nhiều nước và nói rõ với bác sĩ rằng chất dính vào ở dạng bột, vì đó là chi tiết ảnh hưởng tới cách xử lý tiếp theo.

Cùng nhóm cần lưu ý là các chất tẩy rửa gia dụng đậm đặc, nước thông cống, dung dịch ắc quy và chất tẩy bồn cầu — đây là những thứ có sẵn trong nhà nhiều người và thường được sang chiết sang chai khác nên hay bị dùng nhầm.

Sau khi rửa

Vẫn phải đi khám, kể cả khi cảm giác đã dễ chịu hơn nhiều. Mang theo bao bì hoặc ảnh chụp nhãn của hoá chất, hoặc ít nhất là tên gọi và nơi mua — thông tin về thành phần giúp bác sĩ đánh giá đúng mức. Nói rõ chất bắn vào lúc mấy giờ, bạn bắt đầu rửa sau bao lâu và rửa trong bao lâu.

2. Vật nhọn đâm vào mắt hoặc chấn thương mạnh

Nhóm này xử trí gần như ngược lại nhóm trên, nên đừng áp dụng nhầm.

Nguyên tắc: không can thiệp, chỉ bảo vệ

Khi có vật nhọn đâm vào mắt, thành nhãn cầu có thể đã bị xuyên thủng. Trong tình huống đó, mọi tác động lên mắt — ấn, rửa mạnh, kéo dị vật ra — đều có thể làm phần bên trong nhãn cầu thoát ra ngoài. Vì vậy nguyên tắc là để nguyên hiện trạng và đi khám ngay.

Cụ thể: không lấy dị vật ra, kể cả khi nó nhô ra và trông có vẻ dễ rút. Không rửa mắt. Không ấn hay day. Không băng ép. Nếu cần che, hãy dùng một vật cứng nhẹ như đáy cốc giấy úp lên vùng mắt và cố định lỏng để không có gì tì vào nhãn cầu — mục đích chỉ là ngăn va chạm và ngăn chính bạn dụi mắt.

Trong lúc chờ đi khám

• Không ăn uống gì, phòng khi cần can thiệp cần gây mê.
• Không dùng thuốc giảm đau đường uống khi chưa có ý kiến bác sĩ, và tuyệt đối không tự nhỏ thuốc gì vào mắt.
• Ngồi hoặc nằm đầu cao, hạn chế cúi gập người và tránh gắng sức.
• Hạn chế ho, hắt hơi và rặn nếu có thể, vì các động tác này làm tăng áp lực.
• Nhờ người khác đưa đi, không tự lái xe.
• Giữ lại vật gây chấn thương nếu nó đã rời ra, và nhớ lại hoàn cảnh xảy ra.

Với chấn thương đụng dập không có vật nhọn — bị bóng đập, bị va đập vào mắt — thì có thể chườm lạnh lên vùng quanh mắt chứ không ấn lên nhãn cầu, và vẫn cần đi khám vì tổn thương bên trong không phải lúc nào cũng biểu hiện ra ngoài ngay.

3. Khi nào phải đi khám

Câu trả lời ngắn cho cả hai nhóm: ngay.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

• Bất kỳ hoá chất nào bắn vào mắt, kể cả khi sau khi rửa bạn đã thấy dễ chịu.
• Vật nhọn đâm vào mắt, hoặc nghi có mảnh dị vật bay vào khi mài, khoan, đục, cắt kim loại.
• Mắt bị va đập mạnh, kể cả khi bên ngoài trông bình thường.
• Nhìn mờ đi sau chấn thương, hoặc thấy chớp sáng, thấy nhiều chấm đen trôi trước mắt.
• Thấy màn che kéo trước mắt sau chấn thương — dấu hiệu này mô tả ở bài màn che trước mắt như bức màn buông.
• Con ngươi méo hoặc không tròn, hai đồng tử không đều nhau.
• Có máu trong lòng đen của mắt, hoặc chảy dịch từ nhãn cầu.
• Đau nhiều, sợ ánh sáng rõ rệt, hoặc nhìn một vật thành hai sau chấn thương.

Nhóm mài, khoan, cắt kim loại cần nhấn riêng: mảnh kim loại nhỏ bay với tốc độ cao có thể xuyên vào trong mắt mà cảm giác lúc đó rất nhẹ, đôi khi chỉ hơi cộm. Nếu bạn làm các công việc này mà thấy cộm bất thường, hãy đi khám thay vì chờ.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ đo thị lực, khám bề mặt mắt và mi, đo nhãn áp nếu tình trạng cho phép, soi đèn khe, và soi đáy mắt. Với chấn thương do vật nhọn hoặc nghi có dị vật nội nhãn, thường cần thêm thăm dò hình ảnh để xác định vị trí. Với bỏng hoá chất, bác sĩ có thể tiếp tục rửa và kiểm tra mức độ tổn thương bề mặt. Thông tin liên hệ ở trang liên hệ; nhóm tổn thương ở đáy mắt thuộc chuyên khoa dịch kính võng mạc, còn nhóm biến đổi nhãn áp sau chấn thương liên quan tới glôcôm.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết hướng dẫn xử trí mấy phút đầu và giúp bạn nhận đúng loại tình huống. Nó không đánh giá được mức tổn thương, không xác định được có dị vật trong mắt hay không, và không thay được khám trực tiếp. Các dấu hiệu cấp cứu khác ở mắt liệt kê tại bài mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay; nhóm nhiễm trùng lan rộng ở bài sưng nề quanh mắt kèm sốt, và nhóm co giật mi ở bài mắt giật và co mí liên tục.

4. Phòng vẫn hơn

Phần lớn chấn thương mắt nặng xảy ra trong những việc rất quen thuộc.

Hãy đeo kính bảo hộ khi mài, khoan, đục, cắt kim loại, cắt cỏ, đục tường, và khi làm việc với hoá chất tẩy rửa mạnh. Kính thuốc thông thường không thay được kính bảo hộ vì nó không che được hai bên. Cất hoá chất tẩy rửa ngoài tầm với của trẻ và không sang chiết sang chai nước uống. Cẩn thận với các vật nhọn dài ngang tầm mắt trẻ nhỏ, và với pháo, dây thun, đồ chơi bắn. Khi mở chai có ga hoặc bình áp lực, đừng hướng miệng chai về phía mặt.

Người đã có bệnh nền ở mắt cần thận trọng hơn, và nếu bạn có tiểu đường thì xem thêm võng mạc tiểu đường các giai đoạn. Nhóm mỏi mắt do màn hình không liên quan tới bài này, bàn ở nhức mỏi mắt khi nhìn máy tính lâu. Các nội dung khác ở mục kiến thức nhãn khoa.

5. Câu hỏi thường gặp

6. Đọc thêm

• Kiến thức nhãn khoa
• Dịch kính võng mạc
• Glôcôm
• Mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay
• Sưng nề quanh mắt kèm sốt
• Màn che trước mắt như bức màn buông
• Mắt giật và co mí liên tục
• Nhức mỏi mắt khi nhìn máy tính lâu
• Võng mạc tiểu đường các giai đoạn
• Liên hệ

🔗 Bạn có thể quan tâm: Cơ sở vật chất