Mi dưới lật ra ngoài, lộ niêm mạc: vì sao và xử lý

Mấy tháng nay bố bạn lúc nào cũng có sẵn khăn giấy trong tay: nước mắt chảy xuống gò má cả khi đang ngồi xem tivi, ra gió thì chảy nhiều hơn. Nhìn gần vào mắt phải, bờ mi dưới không còn áp vào lòng trắng mà trề ra ngoài, để lộ một dải màu hồng đỏ ướt ở mặt trong mi. Ông vẫn nói mắt khô rát và cộm, mỗi lần lau lại kéo mi xuống thêm một chút. Đây là tình trạng lật mi ra ngoài, y khoa gọi là ectropion. Trả lời ngắn: Lật mi ra ngoài là khi bờ mi rời khỏi nhãn cầu, để lộ mặt trong mi màu hồng đỏ. Nguyên nhân hay gặp nhất là nhão dây chằng mi theo tuổi ở người trên 60; ngoài ra có liệt dây thần kinh số VII, sẹo co kéo sau chấn thương hoặc sau mổ mi, và khối u ở bờ mi. Hậu quả chính là chảy nước mắt liên tục đi kèm khô và trợt giác mạc, nên cần được bác sĩ đánh giá sớm chứ không nên chờ.

1. Vì sao mi dưới lại lật ra ngoài

Mi mắt không chỉ là một nếp da che phía trước. Nó là một cấu trúc có độ căng, và khi độ căng đó mất đi thì bờ mi rơi ra khỏi vị trí.

Bờ mi được giữ áp vào nhãn cầu bằng cách nào

Giữ cho bờ mi dưới ôm sát lòng trắng là việc của ba thành phần: sụn mi làm khung, cơ vòng mi bao quanh khe mi, và hai dây chằng neo hai đầu mi vào xương hốc mắt. Cơ vòng mi do dây thần kinh số VII điều khiển, mỗi lần chớp nó siết nhẹ làm mi ép vào bề mặt mắt. Ở bờ mi phía khoé trong có điểm lệ — một lỗ rất nhỏ hút nước mắt xuống lệ đạo rồi thoát về mũi — và nó chỉ làm được việc đó khi còn chạm vào lớp nước mắt trên bề mặt.

Mặt trong mi được phủ bởi kết mạc — lớp màng mỏng có nhiều mạch máu, bình thường luôn ẩm và không lộ ra ngoài. Khi bờ mi lật ra, chính lớp này phơi ra không khí, nên nhìn thấy màu hồng đỏ. Phơi lâu ngày kết mạc dày lên, sạm lại và tiết dịch nhầy, làm mắt lúc nào cũng cộm như mắt cộm như có hạt cát.

Các nhóm nguyên nhân

Bốn nhóm dưới đây chiếm gần hết các trường hợp gặp trên thực tế, và cách xử lý của chúng khác nhau nên việc xác định đúng nhóm là phần việc của buổi khám.

Nhão mi theo tuổi — nhóm hay gặp nhất

Theo thời gian, dây chằng góc mi giãn ra và cơ vòng mi yếu dần, sụn mi cũng mềm hơn. Bờ mi mất lực kéo ngang nên trễ xuống dưới sức nặng của chính nó, thường ở mi dưới và có thể cả hai bên. Nhóm này diễn ra chậm trong nhiều tháng đến nhiều năm, nên người bệnh thường chỉ để ý khi chảy nước mắt đã thành chuyện thường ngày. Đây là lý do chảy nước mắt kéo dài ở người lớn tuổi không nên bị coi là chuyện của tuổi già; trang mắt người cao tuổi khám định kỳ nêu các mốc theo dõi.

Liệt dây thần kinh số VII

Khi dây thần kinh số VII bị liệt, cơ vòng mi mất trương lực và bờ mi dưới rơi ra ngoài khá nhanh, đôi khi chỉ trong một hai ngày. Dấu hiệu đi kèm rất đặc trưng: mắt bên đó không nhắm kín được, kèm méo miệng và mất nếp nhăn ở nửa mặt cùng bên. Nhóm này nguy hiểm cho giác mạc hơn nhóm do tuổi vì mắt hở cả khi ngủ. Nếu lật mi và méo miệng xuất hiện đột ngột kèm yếu tay chân một bên hoặc nói khó, đó là tình huống cấp cứu nghi đột quỵ, cần gọi cấp cứu ngay.

Sẹo co kéo, khối u và bẩm sinh

Da và tổ chức dưới da vùng mi có thể bị co ngắn lại sau bỏng, sau vết thương, sau mổ mi hoặc do bệnh da mạn tính vùng mặt. Khi lớp trước co lại, nó kéo bờ mi ra khỏi nhãn cầu, và mức lật thường không đều trên chiều dài bờ mi. Một khối u ở bờ mi, dù nhỏ, cũng có thể làm lệch mi bằng chính trọng lượng của nó, nên mọi tổn thương mới xuất hiện ở bờ mi đều cần được bác sĩ xem. Lật mi bẩm sinh ở trẻ có nhưng rất ít gặp.

Viêm bờ mi và chàm mi kéo dài

Bờ mi viêm mạn tính, ngứa và người bệnh chà lau nhiều năm cũng làm da mi giãn và mi trễ dần ra ngoài. Nhóm này thường có vảy ở chân lông mi, bờ mi đỏ dày, tái đi tái lại; cách chăm sóc nền có ở bài viêm bờ mi mắt.

Vì sao mắt chảy nước liên tục mà vẫn khô

Đây là điểm khiến nhiều người hiểu sai tình trạng của mình. Khi bờ mi lật ra, điểm lệ không còn tiếp xúc với lớp nước mắt nên đường dẫn lưu gần như ngừng hoạt động: nước mắt tiết ra bao nhiêu thì tràn qua bờ mi xuống má bấy nhiêu. Cùng lúc đó, phần bề mặt mắt bị hở ra bốc hơi nhanh, lớp nước mắt trên đó mỏng đi và mắt khô rát thật sự — cơ chế này được mô tả ở bài khô mắt: nguyên nhân và xử trí.

Nguy cơ thật nằm ở lòng đen

Kết mạc phơi ra thì khó chịu, nhưng bộ phận đáng lo là giác mạc — lớp trong suốt hình vòm phủ lòng đen, nơi ánh sáng đi qua để vào trong mắt. Phần giác mạc phía dưới bị hở do mi không che tới sẽ khô, biểu mô bong ra thành vết trợt, và vết trợt hở là cửa cho vi khuẩn vào gây loét. Loét giác mạc để lại sẹo đục ngay trên trục nhìn thì thị lực giảm và không hồi phục về mức cũ, dù mi có được chỉnh lại sau đó. Các dấu hiệu cần nhận ra sớm ở bài loét giác mạc: dấu hiệu nguy hiểm.

2. Khi nào cần đi khám

Lật mi ra ngoài không thuộc nhóm chờ được, vì mỗi ngày mắt hở là thêm một ngày giác mạc bị khô. Nhưng mức độ gấp thì khác nhau rõ rệt giữa các tình huống dưới đây.

🔴 Đi khám ngay trong hôm nay

• Thị lực giảm ở mắt bị lật mi, kể cả giảm nhẹ.
• Đau tăng lên, đau nhức chứ không còn là cảm giác rát cộm bề mặt.
• Thấy vết trắng hoặc đục trên lòng đen khi soi gương.
• Mắt không nhắm kín được khi ngủ, sáng ra rất rát và đỏ đậm ở phần dưới lòng trắng.
• Mắt đỏ nhiều kèm sợ ánh sáng và tiết dịch đổi sang màu vàng đặc.
• Lật mi xuất hiện đột ngột kèm méo miệng, nói khó hoặc yếu nửa người — nghi đột quỵ, gọi cấp cứu ngay, không chờ đến giờ khám.
• Lật mi sau chấn thương hoặc bỏng vùng mi, hoặc sau mổ mi vài ngày.

Danh sách rộng hơn các dấu hiệu không được bỏ qua ở bài mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay.

Nên đi khám trong vài ngày tới

• Chảy nước mắt kéo dài nhiều tuần, phải lau liên tục, dù mắt chưa đau.
• Nhìn thấy dải hồng đỏ ở mặt trong mi mà trước đây không có.
• Xuất hiện nốt, cục hoặc vết loét mới ở bờ mi đi cùng với mi lệch.
• Mắt mờ dần kèm nhìn kém đi ở người lớn tuổi — đối chiếu thêm ở bài người già mắt mờ nhìn không rõ.

Buổi khám thường gồm những gì

Bác sĩ sẽ hỏi tình trạng bắt đầu từ khi nào, tiến triển nhanh hay chậm, có tiền sử mổ mi, chấn thương, bỏng hay liệt mặt không, và bạn đang dùng thuốc nhỏ gì. Sau đó đo thị lực từng mắt để có mốc so sánh về sau.

Phần khám mi gồm thử nghiệm kéo bờ mi ra khỏi nhãn cầu và thả cho bật lại để đánh giá mức nhão của dây chằng, kiểm tra vị trí điểm lệ, và xem mắt có nhắm kín hay không kể cả khi nhắm nhẹ như lúc ngủ. Bác sĩ cũng khám vận động nửa mặt để tìm dấu hiệu của dây thần kinh số VII, và xem kỹ bờ mi tìm khối u hoặc sẹo co kéo.

Tiếp đó là khám bề mặt mắt bằng đèn khe, nhỏ thuốc nhuộm fluorescein để lộ ra các vết trợt biểu mô hoặc ổ loét mà mắt thường không thấy, và đo nhãn áp. Nếu nghi tắc hoặc hẹp đường dẫn nước mắt kèm theo, bác sĩ có thể kiểm tra thêm lệ đạo. Những thứ nên mang theo có ở trang trước khi đi khám, và phạm vi bệnh lớp bề mặt ở chuyên khoa giác mạc kết mạc.

3. Làm gì trong lúc chờ được chỉnh mi

Đây là tình trạng cơ học: bờ mi đã rời khỏi vị trí thì không có thuốc nhỏ nào kéo nó về. Hướng điều trị chính là phẫu thuật chỉnh mi, và loại can thiệp nào phù hợp thì tuỳ nguyên nhân, do bác sĩ đánh giá sau khi khám. Những việc dưới đây không thay thế can thiệp đó, nhưng giữ cho giác mạc không bị tổn thương trong thời gian chờ.

Việc nên làm

Nhỏ nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản, nhiều lần trong ngày. Mắt hở bốc hơi nhanh nên khoảng cách giữa các lần nhỏ cần ngắn hơn người khô mắt thông thường. Cách chọn loại và cách nhỏ ở bài nước mắt nhân tạo dùng thế nào.

Dùng thuốc mỡ dưỡng mắt buổi tối theo chỉ định. Lớp mỡ giữ ẩm được nhiều giờ, đúng khoảng thời gian mắt hở lâu nhất. Thuốc mỡ làm nhoè tầm nhìn khoảng vài chục phút nên chỉ dùng trước khi ngủ.

Che mắt khi ngủ nếu không nhắm kín được. Dùng miếng che mắt hoặc băng dán mi theo cách bác sĩ hướng dẫn, dán để mi khép lại chứ không ép chặt lên nhãn cầu. Đây là biện pháp quan trọng nhất ở nhóm liệt dây thần kinh số VII.

Thấm nước mắt theo hướng lên. Đặt khăn giấy ở gò má rồi thấm nhẹ hướng lên phía bờ mi, hoặc chỉ chấm giữ tại chỗ, thay vì lau ngang kéo mi xuống.

Khám lại theo hẹn và theo dõi thị lực. Che từng mắt xem nhìn có thay đổi so với lần trước không.

Việc không nên làm

Đừng kéo mi xuống khi lau. Động tác lau vuốt từ trên xuống dưới nhiều lần mỗi ngày làm dây chằng giãn thêm và mi trễ nhanh hơn.

Đừng dụi mắt. Dụi làm trầy biểu mô giác mạc đang khô, và ở mắt lật mi thì biểu mô vốn đã yếu hơn bình thường.

Đừng tự nhỏ thuốc có corticoid. Nhóm này làm dịu đỏ nhanh nên dễ gây cảm giác đang đúng hướng, nhưng trên nền trợt giác mạc nó làm tổn thương lan rộng và chậm liền, dùng dài ngày còn có thể làm tăng nhãn áp.

Đừng coi chảy nước mắt là chuyện đương nhiên của tuổi già rồi bỏ qua. Chảy nước mắt ở đây là dấu hiệu của một bờ mi lệch vị trí, và cái giá của việc chờ là sẹo giác mạc.

Đừng dán mi bằng băng keo văn phòng hoặc tự đắp thuốc lá. Chất dán không dành cho da mi gây viêm, còn đắp lá đưa thêm vi khuẩn vào một bề mặt đang trợt.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn nhận ra bờ mi đang lệch, hiểu vì sao mắt vừa chảy nước vừa khô, và biết mốc nào thì không được chờ. Nó không kéo mi ra để đo độ nhão, không soi đèn khe, không nhuộm fluorescein tìm vết trợt, không đo nhãn áp và không phân biệt được một nốt ở bờ mi là lành tính hay không. Nếu có bất kỳ dấu hiệu 🔴, hoặc đơn giản là không chắc, hãy đi khám — thông tin ở trang liên hệ, và các bác sĩ khám ở trang đội ngũ bác sĩ.

4. Câu hỏi thường gặp

5. Đọc thêm

• Kiến thức nhãn khoa
• Chuyên khoa mắt người cao tuổi
• Chuyên khoa giác mạc kết mạc
• Khô mắt: nguyên nhân và xử trí
• Nước mắt nhân tạo dùng thế nào
• Loét giác mạc: dấu hiệu nguy hiểm
• Viêm bờ mi mắt
• Mắt cộm như có hạt cát
• Mắt người cao tuổi khám định kỳ
• Mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay
• Trước khi đi khám