Chảy nước mắt nhiều khi ra gió hoặc ra nắng: vì sao

Bạn đi xe máy được vài trăm mét thì nước mắt ứa ra, tới ngã tư phải lấy tay lau vì đường trước mặt nhoè hết. Ra nắng thì phải nhíu mắt, nước mắt cũng chảy theo hai bên má. Lạ là vừa vào trong phòng ngồi yên chừng mươi phút, mắt hết chảy, chỉ còn hơi cộm. Nhiều người nghĩ mắt mình thừa nước mắt hoặc “mắt yếu”, mua lọ nhỏ mát mắt về dùng mà không đỡ.

Trả lời ngắn: Chảy nước mắt giàn giụa khi ra gió hoặc ra nắng phần lớn không phải vì thừa nước mắt, mà là dấu hiệu của khô mắt. Lớp phim nước mắt không ổn định khiến bề mặt bị kích thích, kích thích đó bật phản xạ tiết nước mắt ồ ạt — loại nước mắt loãng, giữ ẩm kém. Hãy đi khám nếu nước mắt chảy cả khi không có gió, chỉ chảy một bên, kèm ghèn tái phát, đau nhức hoặc giảm thị lực.

1. Vì sao chảy nhiều nước mắt lại thường là dấu hiệu khô mắt

Phim nước mắt gồm ba tầng, lệch tầng nào cũng vỡ

Mỗi lần chớp, mi mắt trải lên bề mặt nhãn cầu một lớp rất mỏng gọi là phim nước mắt, gồm ba tầng:

• Tầng dầu ngoài cùng, do các tuyến Meibomius — những tuyến nhỏ nằm dọc bờ mi — tiết ra, phủ kín mặt nước để nước mắt không bay hơi.
• Tầng nước ở giữa, do tuyến lệ tiết, chiếm gần hết thể tích.
• Tầng nhầy trong cùng, giúp lớp nước bám vào biểu mô thay vì trượt đi.

Ba tầng cân nhau thì lớp phim mới trụ được giữa hai lần chớp. Lệch một tầng, phim vỡ sớm, để lộ những đảo biểu mô khô trên giác mạc — lớp màng trong suốt phía trước, phần bạn thấy là “lòng đen” khi soi gương.

Nước mắt cơ bản và nước mắt phản xạ không phải một thứ

Nước mắt cơ bản tiết liên tục với lượng rất nhỏ, đủ ba tầng, giữ ẩm và bảo vệ bề mặt; bạn không cảm nhận được nó.

Nước mắt phản xạ xuất hiện khi bề mặt bị kích thích — bụi bay vào, gió tạt, ánh sáng chói. Tuyến lệ bơm ra ồ ạt, gần như chỉ có nước. Vì thiếu tầng dầu, nó bay hơi nhanh và tràn qua bờ mi xuống má trước khi kịp làm ẩm chỗ đang khô.

Nói cách khác: mắt bạn thiếu nước mắt loại tốt nên phải bù bằng loại kém, và bù rất nhiều.

Vòng lặp gió — bay hơi — kích thích

Khi đi xe máy, ba việc xảy ra cùng lúc. Gió táp thẳng vào mắt làm nước mắt bay hơi nhanh hơn nhiều lần so với lúc trong nhà. Người đi đường tập trung nhìn phía trước nên giảm hẳn tần suất chớp mắt. Bụi và hơi xăng lại kích thích trực tiếp lên biểu mô.

Kết quả: phim vỡ, biểu mô khô lộ ra, các đầu dây thần kinh cảm giác dày đặc ở giác mạc bị đánh thức, phản xạ tiết nước mắt bật lên. Nước mắt phản xạ tràn ra, bay hơi tiếp trong gió, bề mặt lại khô, phản xạ lại bật. Vòng lặp duy trì tới khi bạn vào chỗ kín gió — tốc độ bay hơi giảm, lớp phim hồi lại, nước mắt tự hết trong vài phút. Cách xử trí khô mắt có ở bài khô mắt: nguyên nhân và xử trí; cơ chế tương tự cũng làm mắt cộm rát rồi ứa nước sau nhiều giờ trước màn hình, bàn ở bài nhức mỏi mắt khi nhìn máy tính.

Còn ánh nắng thì sao

Ra nắng, phản xạ tức thì của bạn là nhíu mắt, làm hẹp khe mi và thay đổi cách nước mắt phân bố. Ánh sáng mạnh còn kích thích qua đường dây thần kinh sinh ba, và đường phản xạ này nối sang tuyến lệ.

Ở người có bề mặt mắt bình thường, nhíu mắt vài giây rồi mắt tự thích nghi. Ở người bề mặt đã khô sẵn, ngưỡng kích thích thấp hơn nên phản ứng mạnh và kéo dài hơn. Nếu bạn sợ ánh sáng rõ rệt kể cả trong nhà, đó là chuyện khác và cần được khám — xem mắt nhạy cảm với ánh sáng.

Những nguyên nhân khác cần nghĩ tới

Khô mắt là nhóm hay gặp nhất, nhưng bốn nhóm sau đủ phổ biến để phải nhắc.

Rối loạn tuyến Meibomius. Tuyến bị tắc hoặc chất dầu đặc lại thì tầng dầu không đủ phủ kín mặt nước, nước mắt bay hơi nhanh dù tuyến lệ vẫn tiết đủ. Gợi ý: bờ mi đỏ và dày, vảy nhỏ ở chân lông mi, sáng ra mi dính nhẹ, hay bị chắp lẹo quay lại. Nhóm này cần chăm sóc bờ mi lâu dài — xem viêm bờ mi mắt và chắp và lẹo mắt.

Lông mi quặp và mi lật. Lông mi quặp mọc hướng vào trong, quét lên giác mạc mỗi lần chớp, nên vừa cộm vừa chảy nước mắt; chỉ vài sợi cũng đủ gây triệu chứng mà nhìn thường thì khó thấy. Mi lật là khi bờ mi dưới bật ra ngoài, không còn áp sát nhãn cầu; điểm lệ vì thế không nằm đúng trong hồ nước mắt nên nước mắt tràn qua bờ mi. Cả hai hay gặp ở người lớn tuổi, nên được kiểm tra khi khám mắt định kỳ.

Tắc lệ đạo. Nước mắt chảy vào hai điểm lệ ở khoé mắt trong, qua lệ quản xuống túi lệ rồi thoát vào mũi — lý do khóc nhiều thì chảy mũi. Nếu đường thoát hẹp hoặc tắc, nước mắt ứ lại và tràn ra liên tục, không cần gió cũng chảy. Bản chất khác hẳn khô mắt: lượng nước mắt không thiếu, chỉ là đường ra bị bít. Dịch ứ trong túi lệ dễ nhiễm khuẩn nên thường kèm ghèn tái phát nhiều đợt ở đúng một bên.

Dị ứng và tật khúc xạ chưa chỉnh đủ. Dị ứng thì ngứa nổi trội, hai mắt cùng lúc, thường kèm ngứa mũi hoặc hắt hơi. Còn người loạn thị hoặc viễn thị chưa đeo kính đúng số phải nhíu mắt gần như liên tục để nhìn rõ; nhíu mắt nhiều dẫn tới chớp không trọn vẹn, phim nước mắt trải không đều, rồi khô và chảy nước mắt. Ở nhóm này xử lý bề mặt thôi không đủ, phải chỉnh kính — xem khám khúc xạ gồm những gì.

Phân biệt hai nhóm hay bị nhầm nhất

| Đặc điểm | Do khô mắt | Do tắc lệ đạo | |—|—|—| | Hoàn cảnh chảy | Khi ra gió, ra nắng, ngồi điều hoà, nhìn màn hình lâu | Chảy cả khi ngồi yên trong phòng | | Vào chỗ kín gió | Đỡ rõ sau vài phút | Vẫn chảy như cũ | | Bên bị | Thường cả hai mắt, mức độ tương đương | Thường một bên, hoặc một bên nặng hơn hẳn | | Cảm giác kèm theo | Cộm rát như có hạt cát, nặng về cuối ngày | Nặng ở khoé mắt trong, ít cộm | | Ghèn | Ít | Ghèn nhầy tái phát nhiều đợt, cùng một bên | | Ấn khoé mắt trong | Không có gì đặc biệt | Có thể thấy dịch nhầy trào ra |

Cảm giác cộm như có sạn rất đặc trưng cho nhóm bề mặt, mô tả riêng ở bài mắt cộm như có hạt cát. Nếu cộm kéo dài mà tìm không ra dị vật, xem cộm mắt kéo dài không tìm ra dị vật.

2. Khi nào cần đi khám

Chảy nước mắt khi ra gió, tự hết khi vào phòng, thị lực không giảm — tình huống này có thể xử lý ở nhà trước và theo dõi. Nhưng có những mốc không nên chờ.

🔴 Đi khám ngay trong hôm nay

• Thị lực giảm ở mắt chảy nước mắt, kể cả chỉ mờ từng lúc rồi rõ lại.
• Đau nhức sâu trong mắt hoặc quanh hốc mắt, khác cảm giác rát bề mặt.
• Sợ ánh sáng rõ rệt, phải tìm chỗ tối kể cả trong nhà.
• Chảy nước mắt sau chấn thương, sau khi dị vật bay vào hoặc hoá chất bắn vào mắt — xử lý ban đầu ở bài dị vật bay vào mắt xử lý thế nào.
• Thấy vết trắng hoặc đục trên lòng đen khi soi gương.
• Mắt đỏ đậm kèm sưng nề lan quanh mắt và sốt.
• Đang đeo kính áp tròng mà mắt bắt đầu đau, đỏ, chảy nước mắt — hãy tháo kính và giữ lại để bác sĩ xem.

Nên đi khám trong vài ngày tới

• Nước mắt chảy cả khi không có gió, ngồi trong phòng vẫn phải lau.
• Chỉ một bên chảy, bên kia bình thường.
• Kèm ghèn nhầy tái phát nhiều đợt trong vài tháng ở cùng một bên.
• Cộm rát kéo dài trên vài tuần dù đã tránh gió và dùng nước mắt nhân tạo.
• Bờ mi đỏ dày, có vảy ở chân lông mi, hoặc chắp lẹo hay quay lại.
• Bạn phải nhíu mắt liên tục để nhìn rõ, hoặc kính hiện tại đeo không thoải mái.
• Trẻ nhỏ chảy nước mắt thường xuyên kèm ghèn một bên.

Buổi khám thường gồm những gì

Bác sĩ hỏi hoàn cảnh nào làm nặng lên, chảy một bên hay hai bên, có ngứa hay ghèn không, đã kéo dài bao lâu, và bạn đã tự dùng thuốc gì. Sau đó đo thị lực từng mắt và kiểm tra khúc xạ để loại trừ việc chưa chỉnh kính đủ. Khám đèn khe để xem bờ mi, các miệng tuyến Meibomius, hướng mọc của lông mi, vị trí điểm lệ và hồ nước mắt. Bác sĩ có thể đo thời gian phim nước mắt vỡ, và nhỏ thuốc nhuộm fluorescein — chất này bám vào vùng biểu mô bị mất, làm lộ các điểm trầy xước mà mắt thường không thấy.

Nếu nghi đường thoát nước mắt bị tắc, bác sĩ sẽ ấn vùng túi lệ xem có dịch trào ra và có thể bơm thông lệ đạo. Phạm vi các bệnh ở lớp bề mặt mắt có ở trang chuyên khoa giác mạc kết mạc; những thứ nên mang theo ở trang trước khi đi khám.

3. Làm gì để đỡ chảy nước mắt khi ra ngoài

Phần này dành cho nhóm hay gặp nhất — chảy nước mắt do bề mặt khô. Nếu nguyên nhân là tắc lệ đạo, lông mi quặp hay mi lật, các biện pháp dưới đây chỉ làm dịu chứ không giải quyết được gốc.

Việc nên làm

Chắn gió khi đi xe. Kính chắn gió ôm sát mặt, hoặc kính râm gọng bao quanh khi ra nắng, cắt được phần lớn luồng khí táp vào mắt. Càng ôm khít hai bên thái dương càng hiệu quả.

Nhỏ nước mắt nhân tạo trước khi ra ngoài, không đợi lúc đã chảy. Nhỏ trước năm đến mười phút để lớp phim dày lên từ đầu chặng; nhỏ lúc nước mắt đang giàn giụa thì thuốc bị rửa trôi ngay. Dùng nhiều lần mỗi ngày thì chọn loại không chứa chất bảo quản, cách dùng ở bài nước mắt nhân tạo dùng thế nào.

Chườm ấm mi mỗi ngày. Đắp khăn ấm lên hai mi nhắm khoảng năm phút, rồi dùng đầu ngón tay sạch massage nhẹ dọc bờ mi. Hơi ấm làm chất dầu trong tuyến Meibomius loãng ra và thoát được. Phải làm đều đặn vài tuần mới thấy khác.

Chớp mắt có ý thức. Khi làm việc trên màn hình, chừng hai mươi phút hãy nhìn ra xa và chớp vài lần thật trọn vẹn. Chỉ chớp trọn vẹn mới trải lại lớp phim và ép được dầu ra khỏi tuyến bờ mi.

Chỉnh lại môi trường. Đừng để quạt hay miệng điều hoà thổi thẳng vào mặt, kể cả lúc ngủ. Hạ màn hình xuống thấp hơn tầm mắt để mi che được nhiều hơn phần bề mặt.

Đeo kính đúng số nếu bạn đang phải nhíu mắt để nhìn.

Việc không nên làm

Đừng lau mắt bằng tay hay khăn dùng chung khi đang đi đường. Tay bẩn đưa mầm bệnh vào bề mặt đang tổn thương, chà mạnh làm trầy thêm biểu mô.

Đừng dụi mắt. Dụi làm dịu tức thời rồi cộm nặng hơn ngay sau đó.

Đừng tự dùng thuốc nhỏ có corticoid. Nhóm này làm hết đỏ rất nhanh nên dễ tạo cảm giác đang đúng thuốc, nhưng dùng khi chưa được chỉ định có thể làm tổn thương giác mạc lan rộng và làm tăng nhãn áp.

Đừng dùng lâu dài thuốc nhỏ “làm hết đỏ mắt” chứa chất co mạch. Chúng chỉ co mạch kết mạc cho mắt trắng hơn, không tác động tới phim nước mắt; ngừng thuốc thì mắt đỏ trở lại.

Đừng nhỏ chanh, đắp lá hay xông hơi lá vào mắt. Bề mặt đang khô và có vi trầy xước là chỗ dễ nhiễm khuẩn nhất.

Đừng tự nhổ lông mi quặp. Lông mọc lại thường cứng và nhọn hơn, cọ mạnh hơn lần trước.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn hiểu vì sao càng ra gió càng chảy nước mắt và phân biệt sơ bộ nhóm khô mắt với tắc lệ đạo. Nó không soi được đèn khe, không nhuộm fluorescein, không kiểm tra được đường thoát nước mắt có thông hay không, và không đo được số kính của bạn. Nếu có dấu hiệu 🔴, nước mắt chảy cả khi không có gió, hoặc không chắc — hãy đặt lịch khám ở trang liên hệ.

4. Câu hỏi thường gặp

5. Đọc thêm

• Kiến thức nhãn khoa
• Khô mắt: nguyên nhân và xử trí
• Nước mắt nhân tạo dùng thế nào
• Mắt cộm như có hạt cát
• Viêm bờ mi mắt
• Khám mắt ở Bắc Ninh