Trẻ hay nhắm một mắt khi ra nắng: cha mẹ cần quan sát gì?

Đang đi ngoài trời, trẻ bỗng nheo hoặc nhắm một mắt, trong nhà lại mở cả hai mắt bình thường. Nhiều gia đình nghĩ chỉ vì nắng gắt, số khác lo ngay rằng trẻ có bệnh mắt nặng. Nhắm một mắt dưới ánh sáng mạnh có thể gặp ở trẻ bị lác ngoài từng lúc, nhưng cũng có thể liên quan chói sáng, tật khúc xạ, kích ứng mắt hoặc nguyên nhân khác. Một hành vi nhìn thấy từ xa không đủ để tự kết luận.

Điều hữu ích nhất là quan sát có hệ thống: mắt nào thường nhắm, xảy ra lúc ra nắng hay cả trong phòng, trẻ có mắt lệch ra ngoài không, mỗi đợt kéo dài bao lâu, có lặp lại khi mệt hoặc ốm không. Nếu trẻ đau, đỏ, sợ sáng rõ, giảm thị lực hoặc bị chấn thương, cần khám sớm để tìm nguyên nhân ở chính mắt đó. Bài viết này tập trung vào cách mô tả biểu hiện cho bác sĩ và vì sao đánh giá thị giác hai mắt quan trọng.

Vì sao lác ngoài từng lúc thường được nhắc tới?

Lác ngoài là tình trạng một mắt hướng ra phía tai thay vì cùng nhìn vào mục tiêu với mắt kia. Ở dạng từng lúc, mắt có thể thẳng phần lớn thời gian rồi lệch khi trẻ mệt, ốm, mơ màng hoặc nhìn xa. Hiệp hội Nhãn khoa Nhi và Lác Hoa Kỳ (AAPOS) ghi nhận trẻ mắc lác ngoài từng lúc đôi khi nheo hoặc nhắm một mắt trong nắng sáng. Lý do chính xác chưa được hiểu hết; nhắm một mắt có thể giúp trẻ nhìn dễ hơn trong điều kiện đó.

Tuy nhiên, không phải mọi trẻ nhắm mắt khi ra nắng đều lác. Nếu chỉ thấy trẻ nhíu cả hai mắt khi nắng chiếu trực tiếp, có thể đó là phản xạ với ánh sáng. Nếu một mắt chảy nước, đỏ hoặc trẻ tránh sáng ngay cả trong bóng râm, bác sĩ cần đánh giá vấn đề bề mặt mắt. Nếu mới xuất hiện nhìn đôi hoặc mắt lệch liên tục, mức độ ưu tiên khám cao hơn trường hợp biểu hiện cũ, hiếm và không kèm khó chịu.

Sự khác biệt giữa “mắt nhìn có vẻ lệch” và lác thật không phải lúc nào cũng rõ trên ảnh. Nếp da góc mắt, sống mũi và góc chụp có thể làm trẻ trông như lác dù trục mắt bình thường. Ngược lại, lác từng lúc có thể biến mất trước khi vào phòng khám. Video ngắn trong lúc biểu hiện xuất hiện giúp bác sĩ đối chiếu với các phép khám trực tiếp.

Ghi lại một đợt biểu hiện như thế nào?

Hãy ghi ngày, giờ, tình huống: đi từ trong nhà ra sân, nhìn xa trên đường, chơi ngoài trời hay vừa ngủ dậy. Ghi mắt trái hay phải nhắm, có giống nhau giữa các lần không. Quan sát mắt còn mở có nhìn thẳng vào đồ vật hay một mắt trôi ra ngoài trước khi trẻ nhắm. Nếu có thể, quay đoạn video vài giây từ phía trước ở khoảng cách đủ để thấy cả hai mắt, không chiếu đèn flash vào mắt trẻ.

Đếm tần suất một cách thực tế: mỗi tuần vài lần hay hầu như mỗi ngày, mỗi lần vài giây hay kéo dài. Một biểu hiện tăng dần về tần suất hoặc mắt lệch lâu hơn là thông tin quan trọng khi hẹn khám. Đừng bắt trẻ cố mở mắt nhìn thẳng mặt trời để “kiểm tra”, vì hành động đó không an toàn và không giúp chẩn đoán.

Hỏi trẻ có thấy hai hình, chữ nhảy, mờ một mắt hoặc đau đầu không. Trẻ nhỏ có thể không diễn đạt được; biểu hiện như va vào đồ vật, không thích trò cần phối hợp hai mắt hoặc thường nghiêng đầu cũng nên kể lại. Dù vậy, không nên ép trẻ trả lời theo gợi ý “con có nhìn đôi không” nếu trẻ chưa hiểu câu hỏi.

Buổi khám sẽ đánh giá những gì?

Bác sĩ kiểm tra thị lực từng mắt, tật khúc xạ, sự thẳng hàng của hai mắt khi nhìn xa và gần, khả năng giữ mắt thẳng sau khi che bỏ một mắt, vận động mắt và thị giác hai mắt. Có thể dùng các phép thử che mắt để bộc lộ độ lệch tiềm ẩn hoặc lác từng lúc. Nếu trẻ có kính, cần mang theo để xem mắt có lệch khi đeo kính hay không.

Điều bác sĩ muốn biết không chỉ là có lác hay không, mà còn lác xuất hiện bao nhiêu, trẻ kiểm soát được độ lệch thế nào và thị lực mỗi mắt có phát triển đều không. Một trẻ lác từng lúc nhưng kiểm soát tốt có thể cần theo dõi; trường hợp lệch thường xuyên hơn, ảnh hưởng thị giác hai mắt hoặc có nhược thị có thể cần điều trị. Quyết định không dựa đơn thuần vào ảnh chụp ngoài nắng.

Khám cũng giúp phát hiện các lý do khác khiến trẻ tránh sáng hoặc nhắm mắt, chẳng hạn tật khúc xạ chưa chỉnh, viêm, trầy xước giác mạc hoặc vấn đề ít gặp hơn. Nếu mắt đỏ đau và sợ sáng, không nên chỉ đặt lịch khám lác thông thường rồi chờ lâu; hãy nói rõ triệu chứng khi liên hệ cơ sở y tế.

Có thể giúp trẻ dễ chịu trong khi chờ khám không?

Mũ rộng vành hoặc kính râm phù hợp tuổi có thể giảm chói khi ra ngoài. Chọn sản phẩm bảo vệ mắt khỏi tia UV theo hướng dẫn của nhà sản xuất và cho trẻ dùng trong hoạt động an toàn. Đây là cách tạo dễ chịu, không chứng minh hay chữa khỏi lác ngoài. Tránh cho trẻ nhìn thẳng mặt trời dù có đeo kính râm.

Nếu trẻ đã được kê kính cận hoặc loạn thị, dùng đúng theo hướng dẫn; nhìn rõ có thể giúp một số trẻ kiểm soát hướng mắt tốt hơn. Không tự mua kính lăng kính hoặc tự bịt mắt. Các phương án như kính, theo dõi, điều trị nhược thị hoặc phẫu thuật chỉ có ý nghĩa sau khi đã xác định kiểu lác và mức ảnh hưởng ở từng trẻ.

Giấc ngủ đủ và sức khỏe chung ổn định có thể giúp trẻ kiểm soát lác từng lúc tốt hơn khi mệt hoặc ốm, nhưng không phải cách điều trị đặc hiệu. Đừng đổ lỗi cho trẻ vì xem màn hình hoặc đọc sách gây ra lác; AAPOS không xem các hoạt động bình thường này là nguyên nhân trực tiếp làm lác ngoài nặng lên. Dù vậy, quản lý thời gian màn hình hợp lý vẫn có lợi cho sinh hoạt và giấc ngủ.

Khi nào cần tái khám hoặc đi khám sớm hơn?

Nếu bác sĩ đã xác định lác ngoài từng lúc và hẹn theo dõi, hãy mang nhật ký biểu hiện đến lần hẹn sau. Báo lại khi mắt lệch thường xuyên hơn, gần như không tự trở về thẳng, trẻ bắt đầu nhìn đôi, nhìn mờ hoặc mắt thường xuyên bị nhắm để nhìn. Những thay đổi này có thể làm bác sĩ điều chỉnh lịch hẹn hoặc kế hoạch.

Nếu mắt mới lệch liên tục, kèm sụp mi, đau đầu dữ dội, nôn, yếu tay chân, chấn thương hoặc giảm thị lực đột ngột, cần đánh giá y tế ngay. Không dùng một chẩn đoán cũ để giải thích một biểu hiện mới rõ rệt. Tương tự, nếu trẻ sợ sáng nhiều, đau và đỏ mắt, cần loại trừ bệnh bề mặt mắt thay vì chỉ nghĩ do lác.

Cha mẹ không cần tự tính độ lác bằng ứng dụng điện thoại. Dữ liệu hữu ích nhất vẫn là hoàn cảnh xuất hiện, tần suất, ảnh hoặc video rõ và những thay đổi trong khả năng nhìn của trẻ. Giữ phiếu khám cũ giúp so sánh xu hướng qua thời gian.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ nhắm một mắt khi ra nắng có chắc phải mổ lác không?

Không. Biểu hiện này chỉ gợi ý cần khám. Nếu có lác ngoài, bác sĩ còn đánh giá mức kiểm soát, thị lực và thị giác hai mắt trước khi cân nhắc lựa chọn điều trị.

Đeo kính râm có làm lác nặng hơn không?

Kính râm phù hợp giúp giảm chói ngoài trời. Nó không phải phương pháp điều trị lác; hãy dùng theo nhu cầu và theo dõi biểu hiện thật của trẻ.

Video ở nhà không thấy mắt lệch, có cần đi khám?

Có nếu biểu hiện lặp lại hoặc bạn lo lắng. Lác từng lúc có thể khó ghi hình; khám còn kiểm tra các nguyên nhân khác.

Vì sao vào phòng khám trẻ lại thẳng mắt?

Tình trạng từng lúc có thể phụ thuộc ánh sáng, mệt mỏi và mục tiêu nhìn. Nhật ký, video và các phép thử che mắt hỗ trợ bác sĩ đánh giá ngay cả khi một đợt lệch không xuất hiện tại chỗ.

Đọc thêm: Lác trong và lác ngoài khác nhau thế nào? và Con hay nheo mắt khi xem tivi.

Nguồn tham khảo

Nguồn chuyên môn: AAPOS — Exotropia; AAPOS — Strabismus. Nội dung mang tính tham khảo, không thay thế khám và chỉ định trực tiếp.