Mắt đỏ kéo dài nhiều tuần không đỡ: nguyên nhân thật sự

Ba tuần trước bạn bị “đau mắt đỏ”, đã nhỏ hết một lọ thuốc mua ở hiệu thuốc, ghèn hết, cộm cũng đỡ. Nhưng lòng trắng vẫn đỏ, và giờ đã sang tháng thứ hai. Bạn đổi sang lọ được giới thiệu là làm mắt trắng sáng: nhỏ vào thì trắng thật, được ba bốn giờ rồi đỏ lại. Nhóm mắt đỏ dai dẳng này khác hẳn viêm kết mạc cấp, và nguyên nhân thường không nằm ở chỗ người bệnh đang tìm.

Trả lời ngắn: Mắt đỏ quá hai đến ba tuần thường không còn là nhiễm trùng cấp. Nguyên nhân hay gặp nhất là viêm bờ mi kèm rối loạn tuyến dầu ở mi, khô mắt mạn, dị ứng dai dẳng, và lạm dụng thuốc nhỏ làm trắng mắt — loại co mạch gây đỏ dội lại, càng nhỏ càng nặng. Hãy dừng mọi thuốc nhỏ chưa được chỉ định, và đi khám nếu đỏ khu trú một vùng, kèm đau sâu, sợ ánh sáng hoặc giảm thị lực.

1. Vì sao mắt vẫn đỏ sau khi đợt cấp đã qua

Đỏ mắt không phải một bệnh. Đó là hình ảnh các mạch máu ở kết mạc — lớp màng mỏng phủ lòng trắng và mặt trong mi — giãn ra vì bị kích thích. Câu hỏi đúng không phải “làm sao cho hết đỏ” mà “cái gì đang kích thích bề mặt mắt mỗi ngày”.

Đỏ cấp và đỏ mạn là hai bài toán khác nhau

Viêm kết mạc cấp có khuôn diễn biến khá đều: đỏ rực trong vài ngày, nhiều ghèn, chảy nước mắt, lan sang mắt kia, rồi tự lui trong bảy đến mười bốn ngày — xem đau mắt đỏ bao lâu thì khỏi. Qua mốc ba tuần mà lòng trắng vẫn đỏ nghĩa là có yếu tố duy trì hằng ngày: một cấu trúc cọ vào bề mặt, một phim nước mắt hỏng, một dị ứng chưa được cắt, một ổ viêm sâu — hoặc chính lọ thuốc bạn đang nhỏ.

Các nguyên nhân hay gặp của đỏ mắt kéo dài

Viêm bờ mi và rối loạn tuyến Meibomius

Đây là nguyên nhân hay gặp nhất ở người trưởng thành, bị bỏ qua nhiều nhất vì người bệnh chỉ để ý lòng trắng mà không nhìn vào bờ mi. Trong mi có tuyến Meibomius tiết lớp dầu phủ ngoài nước mắt. Khi lỗ tuyến bị tắc, nước mắt mất lớp phủ và bay hơi nhanh, bờ mi viêm đỏ, gốc lông mi đóng vảy. Kết quả là đỏ nhẹ kéo dài hàng tháng, cộm rát, nặng về cuối ngày. Nhóm này cần chăm sóc bờ mi đều đặn nhiều tuần, cách làm ở bài viêm bờ mi mắt, và dễ kèm chắp lẹo lặp lại — xem chắp và lẹo mắt.

Khô mắt mạn

Mắt khô nhưng lại đỏ — nghe nghịch lý nhưng hay gặp. Khi phim nước mắt không còn đủ, biểu mô bề mặt liên tục bị vi tổn thương, giữ mạch máu kết mạc giãn thường xuyên. Cảm giác kèm theo là rát bỏng, mỏi mắt khi tập trung, nhìn mờ thoáng qua rồi rõ lại sau vài lần chớp mắt — xem khô mắt: nguyên nhân và xử trí và nhức mỏi mắt khi nhìn máy tính.

Viêm kết mạc dị ứng dai dẳng

Dấu hiệu tách nhóm này ra là ngứa: ngứa nhiều, hai mắt cùng bị, kèm nặng mi. Nếu tác nhân vẫn còn quanh người bệnh mỗi ngày — bụi nhà, mạt bụi trong gối đệm, phấn hoa, lông thú, khói bụi nghề nghiệp — thì đỏ mắt kéo dài hết mùa hoặc cả năm. Dụi mắt làm nặng thêm: nó giải toả ngứa vài giây rồi giải phóng thêm chất trung gian gây viêm.

Lạm dụng thuốc nhỏ co mạch: càng nhỏ càng đỏ

Các thuốc nhỏ được giới thiệu là làm mắt trong sáng thường chứa chất co mạch. Nhỏ vào, mạch máu kết mạc co lại, lòng trắng trắng lên trong mấy phút, nhưng thuốc không tác động gì đến nguyên nhân gây đỏ. Sau vài giờ thuốc hết tác dụng, mạch máu giãn trở lại — và giãn quá mức so với ban đầu. Đó là đỏ dội lại. Người bệnh thấy đỏ hơn trước nên nhỏ tiếp, khoảng cách các lần nhỏ ngắn dần. Sau vài tuần, mắt đỏ nền nặng hơn vấn đề gốc, và không ngừng được vì ngừng một ngày là đỏ rực.

Thuốc nhỏ có corticoid dùng kéo dài

Nhóm này giảm đỏ rất nhanh nên dễ được mua lại mà không qua khám. Nhưng dùng dài ngày không theo dõi, nó có thể làm tăng nhãn áp âm thầm và góp phần gây đục thể thuỷ tinh. Tăng nhãn áp do thuốc thường không đau và không làm mờ mắt ở giai đoạn sớm, nên người bệnh không có cách nào tự biết. Ai đã nhỏ nhóm này quá vài tuần cần được đo nhãn áp — xem đo nhãn áp là gì và dấu hiệu glocom giai đoạn sớm. Nếu nguyên nhân là virus herpes hoặc có ổ loét giác mạc, corticoid còn làm tổn thương lan rộng.

Mộng thịt bò vào lòng đen

Mộng thịt là nếp kết mạc dày lên, có mạch máu, bò dần từ khoé mắt vào phía lòng đen, gặp nhiều ở người làm việc ngoài trời lâu năm. Đặc điểm: đỏ khu trú ở một vùng cố định, thường phía khoé mắt trong, nhìn kỹ thấy nếp mô hồng có ranh giới. Lớn dần, nó kéo méo giác mạc gây loạn thị và không đáp ứng với thuốc nhỏ — theo dõi hay can thiệp là quyết định của bác sĩ, thuộc chuyên khoa giác mạc kết mạc.

Viêm màng bồ đào mạn

Nhóm này ít gặp hơn nhưng quan trọng nhất phải nghĩ tới, vì bỏ sót có thể để lại tổn thương không hồi phục. Màng bồ đào là lớp mạch máu bên trong nhãn cầu. Khi lớp này viêm, mắt đỏ đậm thành vòng quanh sát rìa lòng đen, kèm đau sâu trong hốc mắt, sợ ánh sáng rõ rệt, nhìn mờ. Nếu kèm khô miệng, đau nhiều khớp, đau lưng buổi sáng, loét miệng tái đi tái lại, hãy kể với bác sĩ ngay: chúng hướng tới bệnh tự miễn.

Lông mi quặp cọ vào mắt

Một hoặc vài sợi lông mi mọc hướng vào trong, cọ vào giác mạc mỗi lần chớp, nên bề mặt không có lúc nào lành hẳn: đỏ liên tục ở một mắt, cộm như có sạn, chảy nước mắt. Nhìn qua rất giống cảm giác có vật lạ mà rửa mắt không ra gì — xem cộm mắt kéo dài không tìm ra dị vật và mắt cộm như có hạt cát.

Kính áp tròng dùng lâu ngày

Đeo quá số giờ, đeo khi ngủ, dùng quá hạn hoặc vệ sinh hộp không đúng đều gây đỏ dai dẳng: thiếu oxy tới giác mạc, phim nước mắt bị phá vỡ, phản ứng với dung dịch bảo quản, dị ứng ở mặt trong mi trên. Dấu hiệu là mắt chịu kính kém dần: trước đeo cả ngày không sao, giờ bốn năm tiếng đã đỏ và rát. Cần dừng đeo và đi khám thay vì đổi nước ngâm, vì đây có thể là dấu hiệu sớm của viêm loét giác mạc — xem loét giác mạc: dấu hiệu nguy hiểm.

Vòng xoáy tự điều trị

Đường đi rất hay gặp: một người khô mắt hoặc viêm bờ mi nhẹ mua thuốc nhỏ làm trắng mắt, nhỏ vào thì đẹp ngay, vài giờ sau đỏ nặng hơn nên nhỏ thêm. Được hai tuần, mắt đỏ nền đã nặng hơn ban đầu, người đó đổi sang lọ corticoid vì “loại kia không còn ăn nữa”. Đến khi đi khám, bác sĩ phải giải quyết ba việc chồng lên nhau: nguyên nhân gốc chưa điều trị, đỏ dội lại, và hậu quả của corticoid. Cách cắt vòng xoáy là dừng thuốc, không phải đổi thuốc — xem thêm mắt đỏ không phải đau mắt đỏ và đỏ mắt lặng lẽ, thị lực vẫn bình thường.

2. Khi nào cần đi khám

Đỏ mắt kéo dài nhiều tuần bản thân nó đã là lý do nên đi khám. Nhưng có những dấu hiệu không được chờ.

🔴 Đi khám ngay trong hôm nay

• Giảm thị lực ở mắt đỏ, kể cả giảm nhẹ hoặc chỉ mờ như có màng sương.
• Đau sâu trong nhãn cầu, khác với cộm rát ngoài bề mặt.
• Sợ ánh sáng rõ rệt, phải nheo mắt hoặc tìm chỗ tối.
• Đỏ đậm thành vòng quanh sát rìa lòng đen.
• Có vết trắng hoặc đục trên lòng đen khi soi gương.
• Đỏ mắt ở người đang đeo kính áp tròng — tháo kính, giữ lại cho bác sĩ xem.
• Đỏ mắt kèm nhức đầu dữ dội, nôn, thấy quầng sáng quanh đèn.
• Đồng tử bên đỏ nhỏ hơn bên kia hoặc méo.

Nên đi khám trong vài ngày tới

• Đỏ mắt quá hai tuần không đỡ, dù không có dấu hiệu nào ở trên.
• Đỏ khu trú một vùng không đổi vị trí qua nhiều tuần.
• Bạn đang dùng thuốc nhỏ làm trắng mắt và không ngừng được.
• Bạn đã nhỏ thuốc có corticoid quá hai tuần mà không được theo dõi nhãn áp.
• Đỏ mắt kèm khô miệng, đau khớp, đau lưng buổi sáng, loét miệng tái phát.
• Cảm giác có vật lạ trong mắt kéo dài dù đã rửa mắt nhiều lần.
• Đỏ mắt kèm ngứa nhiều quanh năm.

Buổi khám thường gồm những gì

Bác sĩ sẽ hỏi mốc thời gian: đỏ từ khi nào, có đợt cấp trước không, đã nhỏ loại thuốc gì và bao lâu — hãy mang theo tất cả lọ đã dùng, kể cả lọ đã hết. Sau đó là đo thị lực, khám đèn khe để xem phân bố mạch máu, bờ mi, các lỗ tuyến Meibomius và phim nước mắt. Thuốc nhuộm fluorescein làm lộ những vùng biểu mô bị mất. Nhãn áp được đo, đặc biệt với người đã dùng corticoid. Nếu nghi viêm màng bồ đào, bác sĩ nhỏ giãn đồng tử để soi bên trong — chuẩn bị trước ở trang trước khi đi khám.

3. Làm gì khi mắt đã đỏ nhiều tuần

Việc nên làm

Dừng thuốc nhỏ làm trắng mắt. Sau khi dừng, mắt sẽ đỏ hơn trong vài ngày đến hai tuần rồi mới về nền thật. Giai đoạn đó là dự kiến, không phải bệnh nặng lên.

Ghi nhật ký đơn giản. Mỗi ngày một dòng: đỏ nhiều hay ít, có ngứa không, nặng lúc nào, có nhỏ gì không. Hai tuần nhật ký nói cho bác sĩ nhiều hơn một câu “em đỏ mắt lâu rồi”.

Chăm sóc bờ mi mỗi ngày. Chườm khăn ấm lên mi năm phút, rồi làm sạch nhẹ chân lông mi, đều đặn ít nhất bốn đến sáu tuần.

Dùng nước mắt nhân tạo không chất bảo quản, nhỏ nhiều lần trong ngày — cách chọn ở bài nước mắt nhân tạo dùng thế nào.

Xử lý môi trường nếu nghi dị ứng. Giặt vỏ gối và ga giường bằng nước nóng hằng tuần, hút bụi phòng ngủ, bỏ thảm và gấu bông khỏi giường.

Tháo kính áp tròng cho tới khi được khám.

Việc không nên làm

Đừng đổi sang một lọ thuốc nhỏ khác. Đỏ mắt mạn không phải vấn đề chọn đúng lọ; mỗi lần đổi là thêm một biến số khiến buổi khám khó đọc hơn.

Đừng tự mua kháng sinh nhỏ mắt. Sau ba tuần gần như không còn vai trò của kháng sinh, mà dùng bừa còn góp phần tạo vi khuẩn đề kháng — xem không nên tự ý mua kháng sinh trị đau mắt đỏ.

Đừng nhỏ lại corticoid theo đơn cũ. Đơn cũ viết cho tình trạng cũ, nhóm này cần theo dõi nhãn áp khi dùng.

Đừng dụi mắt, dù ngứa — dụi làm ngứa quay lại mạnh hơn và làm trầy biểu mô giác mạc.

Đừng đắp lá, xông hơi lá hay nhỏ dung dịch tự pha vào mắt.

Đừng coi thời gian là bằng chứng an toàn. Đỏ ba tháng mà không gây đau vẫn có thể là vấn đề thật: tăng nhãn áp do thuốc và mộng thịt đều diễn ra êm ả.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết giúp bạn phân biệt đỏ cấp với đỏ mạn và biết dấu hiệu nào không được chờ. Nó không soi được đèn khe, không đo được nhãn áp và không soi vào bên trong nhãn cầu. Nếu mắt đã đỏ quá hai tuần, hoặc có dấu hiệu 🔴, hãy đặt lịch khám — xem liên hệ hoặc khám mắt Bắc Ninh.

4. Câu hỏi thường gặp

5. Đọc thêm

• Kiến thức nhãn khoa
• Chuyên khoa giác mạc kết mạc
• Mắt đỏ không phải đau mắt đỏ
• Đỏ mắt lặng lẽ, thị lực vẫn bình thường
• Viêm bờ mi mắt
• Khô mắt: nguyên nhân và xử trí
• Cộm mắt kéo dài không tìm ra dị vật
• Mắt nhạy cảm với ánh sáng
• Mười dấu hiệu ở mắt phải đi khám ngay
• Đo nhãn áp là gì
• Trước khi đi khám