Bụi và hoá chất trong môi trường làm việc: tổn thương tích tụ

Mắt đỏ và rát mỗi khi tan làm, rồi đỡ hẳn vào ngày nghỉ, rồi lại bị ngay khi đi làm trở lại — nhiều người rơi vào vòng lặp này nhiều tháng mà không nghĩ tới việc đi khám, vì triệu chứng luôn tự đỡ. Vấn đề là kiểu tổn thương này không tự hồi phục hẳn sau mỗi ca, nó tích tụ chậm dưới ngưỡng nhận biết. Bài này giải thích cơ chế và khi nào vòng lặp đó cần được xem là dấu hiệu cần khám.

Trả lời ngắn: Bụi và hoá chất trong môi trường làm việc gây hại mắt theo hai cách: cơ học (hạt bụi làm trầy xước bề mặt) và hoá học (hơi hoặc hạt hoá chất gây viêm bề mặt mắt). Triệu chứng đỏ, rát, cộm sau mỗi ca làm mà tự đỡ vào ngày nghỉ là dấu hiệu tổn thương đang tích tụ, không phải chuyện vô hại. Đeo kính bảo hộ đúng loại và khám khi triệu chứng lặp lại nhiều tuần là cách xử lý đúng, thay vì chỉ chờ hết ca là đỡ.

1. Vì sao tổn thương tích tụ mà bạn không nhận ra

Cơ thể phục hồi bề mặt mắt qua đêm hoặc qua ngày nghỉ, nên nhiều người hiểu rằng “đỡ hẳn” nghĩa là mắt không bị hại. Thực tế, việc phục hồi từng phần lặp lại nhiều tháng để lại một nền tổn thương chưa kịp mất đi trước khi lượt tiếp xúc mới lại xảy ra.

Bề mặt mắt gồm những lớp nào

Phần chịu tác động là ba lớp rất mỏng ngoài cùng. Màng nước mắt ở ngoài cùng, trên có lớp dầu do các tuyến nhỏ ở bờ mi tiết ra để nước khỏi bay hơi nhanh. Dưới đó là biểu mô giác mạc, lớp tế bào ngoài cùng của tròng đen, nhiều đầu mút thần kinh nên rất nhạy cảm. Phủ tròng trắng và mặt trong mi là kết mạc, chỗ đỏ lên khi mắt bị kích ứng. Ba lớp này tự lành nhanh khi trầy nhẹ, và chính khả năng đó tạo cảm giác không có gì nghiêm trọng.

Cơ chế bụi gây hại

Hạt bụi, đặc biệt bụi kim loại hoặc bụi có cạnh sắc từ gia công, cắt gọt, cọ lên giác mạc và kết mạc mỗi khi chớp mắt. Lượng nhỏ thì cơ thể tự làm sạch bằng nước mắt; lượng lớn hoặc kéo dài nhiều giờ thì lớp biểu mô bị trầy liên tục, gây viêm nhẹ mạn tính biểu hiện bằng đỏ và cộm. Mi mắt chớp hàng nghìn lần trong một ca tám tiếng, nên một hạt mắc ở rãnh trong mi trên được kéo qua bề mặt tròng đen đúng số lần đó. Đó là lý do cộm hay nặng lên về cuối ca chứ không phải ngay lúc bụi bay vào.

Vì sao mạt kim loại đáng lo hơn bụi gỗ hay bụi xi măng

Mạt kim loại từ mài, cắt, khoan thường bay ra khi còn nóng và có cạnh sắc, nên có thể cắm vào lớp biểu mô chứ không chỉ nằm trên bề mặt. Mạt sắt cắm lâu để lại vòng rỉ, phần này cần bác sĩ xử lý chứ không trôi theo nước mắt.

Bụi gỗ, bụi sợi, bụi vải ít cắm sâu nhưng lượng nhiều và bám dai, chủ yếu gây kích ứng kết mạc và làm màng nước mắt mất ổn định, nên hay biểu hiện đỏ và khô rát hai bên.

Bụi xi măng, vôi, bột tẩy rửa gặp nước mắt thì tạo môi trường kiềm và có thể gây bỏng nhẹ bề mặt, nên cần rửa nhiều nước ngay tại chỗ.

Cơ chế hoá chất gây hại

Hơi dung môi trong không gian thông gió kém gây kích ứng màng nước mắt và kết mạc dù không có sự cố bắn trực tiếp, và tiếp xúc lâu ngày có thể làm mắt dễ khô hơn. Nhóm hay gặp là dung môi pha sơn, keo dán, chất tẩy rửa công nghiệp, hơi từ bể mạ hoặc bể nhuộm. Mùi thường quen dần sau vài chục phút, nên người làm mất luôn tín hiệu nhắc rằng nồng độ đang cao.

Vì sao ngày nghỉ đỡ nhưng lần sau vẫn bị

Biểu mô giác mạc trầy nhẹ thường lành trong vài ngày, nên một hai ngày nghỉ đủ để hết cộm. Nhưng hai thứ khác hồi phục chậm hơn: viêm ở kết mạc, và các tuyến dầu ở bờ mi bị tắc dần. Lớp dầu thiếu thì nước mắt bay hơi nhanh, mắt khô hơn; mà mắt khô lại kém khả năng rửa trôi hạt bụi. Đó là một vòng tự nuôi, nên cùng một mức bụi, người làm năm thứ năm thấy nặng hơn hồi mới vào.

2. Nhận biết mức độ ảnh hưởng

Cùng một cảm giác cộm rát có thể ở những mức khác nhau, và mức nào thì làm gì là phần quan trọng.

Mức nhẹ — cần theo dõi

Đỏ nhẹ, cộm, chảy nước mắt nhiều hơn bình thường vào cuối ca, tự đỡ trong vài giờ sau khi ra khỏi khu vực làm việc hoặc sau một đêm ngủ. Đây là mức phổ biến nhất và có thể cải thiện bằng cách điều chỉnh bảo hộ, xem mục 3. Nên ghi lại: bị vào ca nào, làm việc gì, mất bao lâu thì hết.

Mức cần khám

Triệu chứng không đỡ hết dù đã nghỉ vài ngày, cộm kéo dài cả ngày nghỉ, nhìn mờ tạm thời lặp lại, hoặc mới xuất hiện nhạy cảm ánh sáng. Đây là dấu hiệu tổn thương đã vượt khả năng tự phục hồi, cần bác sĩ đánh giá bề mặt mắt bằng đèn khe. Mức này cũng gồm trường hợp triệu chứng vẫn nhẹ nhưng lặp lại đều đặn nhiều tuần.

Những thứ hay bị nhầm

Nhiều người tự gọi tình trạng của mình là “đau mắt đỏ” rồi mua thuốc nhỏ theo lời mách trong tổ. Nhưng đau mắt đỏ do vi khuẩn hoặc vi rút thường kèm nhiều dịch dính và lây cho người ở cùng, còn kiểu do bụi và hoá chất thì gắn chặt với ca làm và không lây. Nhóm thứ hai nhầm với dị ứng vì cũng ngứa: dị ứng ngứa nhiều hơn rát và thay đổi theo mùa chứ không theo công đoạn.

Nhóm thứ ba là mỏi mắt, mờ nhoè cuối ca ở người vừa làm xưởng vừa nhìn màn hình kiểm hàng, liên quan tới nhịp nghỉ mắt hơn là tới bụi, bàn ở bài quy tắc 20-20-20 cho người làm máy tính. Nhóm thứ tư đang có tật khúc xạ chưa chỉnh đúng: hình nhoè, nhìn đèn thấy vệt kéo — hay gặp ở loạn thị và ở người có độ kính không còn đúng, thuộc nhóm tật khúc xạ – cận thị.

3. Giảm tiếp xúc tại nơi làm việc

Phần lớn cải thiện đến từ vài thay đổi nhỏ làm được ngay trong ca.

Bảo hộ đúng loại

Kính bảo hộ ôm sát, có tấm chắn bên, ngăn được bụi bay từ nhiều hướng, khác kính gọng thường chỉ chắn phía trước. Với hơi hoá chất, cần loại ôm kín hoặc kết hợp thông gió tại chỗ — kính không lọc được hơi trong không khí. Cách chọn ở bài đeo kính bảo hộ đúng cách.

Hai lỗi hay gặp: kính xước mờ hoặc đọng hơi nước nên người dùng đẩy lên đầu, và tai nạn thường xảy ra đúng lúc đó; người đeo kính thuốc chọn loại không trùm được ra ngoài nên bỏ luôn vì chồng gọng đau tai. Có loại trùm ngoài kính thuốc, và cũng làm được kính bảo hộ theo đúng độ.

Vệ sinh mắt sau ca làm

Rửa mặt và vùng quanh mắt bằng nước sạch sau ca giúp loại bỏ hạt còn bám trên da và lông mi. Không dùng tay bẩn dụi mắt khi thấy cộm, vì dễ làm xước thêm bề mặt đang tổn thương. Nên rửa cả chân lông mi chứ không chỉ lau qua má, và thay áo làm việc trước khi về.

Vài tình huống hay gặp ở xưởng

Cộm một bên sau khi mài là kiểu điển hình của mạt kim loại cắm vào bề mặt, khác kiểu đỏ rát cả hai bên do bụi và hơi. Rát hai mắt cuối ca trong phòng kín hay gặp ở người pha hoá chất, phun sơn, dán keo, và ở đây quạt hút tại chỗ có tác dụng hơn bất cứ loại kính nào. Đeo kính áp tròng trong xưởng bụi thì hạt bụi kẹt lại không trôi ra được, nên cọ vào một chỗ nhiều giờ.

🔴 Dấu hiệu phải đi khám ngay

Khác kiểu tổn thương tích tụ chậm nói ở trên, các tình huống sau cần xử lý ngay trong hôm nay, kể cả khi đang giữa ca:

• Hoá chất bắn trực tiếp vào mắt — xả mắt bằng nước sạch ngay và liên tục ít nhất 20 phút; nếu là hóa chất mạnh, tiếp tục rửa khi chờ trợ giúp và đến cấp cứu.
• Đau mắt dữ dội xuất hiện đột ngột, không phải kiểu cộm rát quen thuộc.
• Thị lực giảm rõ rệt sau khi tiếp xúc hoá chất hoặc bụi.
• Mắt đỏ kèm sợ ánh sáng rõ rệt, không đỡ dù đã rời khỏi khu vực làm việc.
• Cảm giác có dị vật lớn, cấn rõ, không hết khi chớp mắt và rửa nước.
• Nghi có mảnh kim loại bay vào mắt lúc mài, cắt, khoan.
• Sưng nề quanh mắt kèm sốt sau tiếp xúc hoá chất.

Khi rửa mắt, giữ mi mở ra và để nước chảy từ góc trong ra góc ngoài. Người làm nghề hàn có tình huống riêng, triệu chứng đến muộn nhiều giờ sau phơi nhiễm, mô tả ở bài hàn điện và tia cực tím. Các trường hợp trên nếu xảy ra trong ca thì thuộc diện tai nạn lao động, nên báo quản lý và bộ phận y tế.

4. Khi đi khám và những gì bác sĩ làm

Buổi khám trả lời hai câu: bề mặt mắt tổn thương tới mức nào, và phần nào trong triệu chứng không do bụi hoá chất.

Buổi khám gồm gì

Bác sĩ hỏi kỹ về công việc — loại bụi hay hoá chất tiếp xúc, mấy tiếng mỗi ca, khu vực có thông gió không, đang dùng bảo hộ loại nào — rồi đo thị lực và khám đèn khe, loại kính hiển vi có khe sáng hẹp nhìn được từng lớp bề mặt mắt nên thấy được vết trầy nhỏ.

Thường có thêm bước nhuộm bề mặt bằng thuốc nhỏ có màu, giúp chỗ biểu mô đã mất hiện rõ khi soi. Nếu cộm nhiều hoặc nghi dị vật, bác sĩ lật mi tìm hạt bụi hay mạt kim loại ẩn ở mặt trong mi trên. Nhóm bệnh ở bề mặt mắt thuộc chuyên khoa giác mạc – kết mạc. Phần khám mắt trong đợt khám của công ty nói ở bài khám sức khoẻ thị lực cho công nhân; cơ sở theo địa bàn ở mục khu vực và trang khám mắt Bắc Giang.

Điều bài viết này không thay được

Bài viết mô tả cơ chế và các mức độ để bạn biết khi nào nên đi. Nó không xác định được bề mặt mắt bạn tổn thương tới đâu, không phân biệt được viêm do kích ứng với nhiễm khuẩn kèm theo, không tìm được mạt kim loại ẩn dưới mi, và không thay được buổi khám.

5. Việc nên tránh

Đừng dụi mắt khi thấy cộm, vì nếu đang có hạt bụi thì dụi chính là cách kéo nó cọ qua giác mạc mạnh nhất. Đừng dùng khí nén thổi vào mặt hay vào quần áo để làm sạch bụi, vì cách đó phát tán bụi vào mắt cả tổ. Đừng nhờ người cùng tổ lấy dị vật bằng tăm, góc giấy hay mũi dao.

Đừng tự mua thuốc nhỏ dùng dài ngày theo lời mách, đặc biệt loại làm trắng mắt nhanh — nhóm này co mạch nên hết đỏ trong ít phút mà không tác động gì tới tổn thương. Đừng tự dùng thuốc nhỏ có corticoid kéo dài, vì nhóm này có thể ảnh hưởng tới nhãn áp và thuỷ tinh thể khi dùng lâu không theo dõi. Đừng dùng lại đơn của người khác trong tổ, và đừng coi việc mắt đỏ mỗi ca là chuyện đương nhiên của nghề.

6. Câu hỏi thường gặp

7. Đọc thêm

• Khu vực
• Chuyên khoa giác mạc – kết mạc
• Chuyên khoa tật khúc xạ – cận thị
• Hàn điện và tia cực tím
• Quy tắc 20-20-20 cho người làm máy tính
• Khám sức khoẻ thị lực cho công nhân
• Loạn thị là gì và khác cận thị thế nào
• Khám mắt Bắc Giang
• Đeo kính bảo hộ đúng cách